Dinlenmek isterken neden kendini tartışmanın içinde buluyorsun?
Partnerine bir süredir aynı şeyi söylediğini düşün: “Beni hiç dinlemiyorsun.” Aslında istediğin şey çok basit. Gününün nasıl geçtiğini anlatırken seninle ilgilensin, sözünü bitirmene izin versin, belki hemen çözüm önermek yerine biraz yanında dursun. Ama konuşma ilerledikçe sen dinlenme ihtiyacını anlatmaya, o da seni dinlediğini kanıtlamaya çalışıyor. Sonunda asıl ihtiyacın ortada kalıyor.
Böyle bir konuşmada iki ayrı konu birbirine karışabiliyor: Neye ihtiyaç duyduğun ve bu ihtiyacı nasıl dile getirdiğin. Birincisi yakınlık, ilgi veya anlaşılmak olabilir. İkincisi ise tekrar eden bir eleştiri gibi duyulabilir. İhtiyacının anlaşılır olması, kullandığın her ifadenin onu aynı açıklıkla taşıdığı anlamına gelmez.
Peki bunun çözümü hiç şikâyet etmemek mi? Hayır. Seni rahatsız eden şeyi saklamakla, onu daha anlaşılır anlatmak aynı şey değil. Buradaki amaç partnerini rahatsız etmeyecek kusursuz cümleyi bulmak da değil. Hem senin ihtiyacının hem onun vereceği yanıtın konuşmada yer bulabilmesi.
Kendine şu soruyla başlayabilirsin: “Bu konuşmanın sonunda onun benim hakkımda neyi anlamasını istiyorum?” Cevabın “Ne kadar hatalı olduğunu görsün” ise başka bir yere, “Dinlendiğimde ona daha yakın hissettiğimi anlasın” ise başka bir yere yöneliyorsun. Bu ayrım, haklılığından vazgeçmeni değil, konuşmanın amacını seçmeni sağlar. Böylece yalnızca neye kızdığını değil, ilişkinizde neye daha fazla yer açmak istediğini de anlatabilirsin.
Psikolojik reaktans: Seçme alanı daraldığında verilen tepki
Birinin sana ne yapman gerektiğini dayattığını hissettiğinde, söylenen şeyden önce dayatmaya karşı çıkmak isteyebilirsin. Psikolojik reaktans, bu durumu açıklayan bir kavram. Amerikan Psikoloji Birliğinin reaktans açıklaması, kişinin davranış özgürlüğünü tehdit altında algıladığında bu özgürlüğü yeniden kazanma yönünde tepki gösterebileceğini anlatır. Bazen direnç, istenenin tersini yapma isteği olarak da ortaya çıkabilir. (İlgili sayfa)
Örneğin partnerinin sana “Bu akşam benimle konuşmak zorundasın, başka bir seçeneğin yok” dediğini düşün. Konuşulacak mesele senin için de önemli olabilir. Yine de önce konuşmanın içeriğine değil, sana seçim bırakılmamasına itiraz edebilirsin. Burada meseleyi önemsememekle, kullanılan baskılı dile karşı çıkmak birbirinden farklı şeyler.
Ama bu kavramı her anlaşmazlığın açıklaması olarak kullanmamak gerekiyor. Partnerinin istemediğin bir yanıt vermesi, otomatik olarak reaktans yaşadığı anlamına gelmez. Gerçekten farklı düşünüyor olabilir. İsteğini anlamamış olabilir. O anda konuşmaya hazır olmayabilir veya senden farklı bir ihtiyacı olabilir.
Bu yüzden “Sen reaktans gösteriyorsun” demek yerine, konuşmanın nasıl ilerlediğine bakmak daha yerinde bir başlangıç olabilir. İstek açık mı? Karşı tarafın yanıt vermesine alan var mı? Konuşma bir davet gibi mi, yoksa uyulması gereken bir talimat gibi mi duyuluyor? Kavramı partnerine yapıştırılacak bir etiket olarak değil, aranızdaki konuşmayı incelemene yardım eden bir açıklama olarak düşünebilirsin. Anlamak, her tepkiyi haklı bulmak anlamına da gelmez.
Aynı isteği tekrarlamakla ihtiyacı görünür kılmak aynı şey değil
Bir ihtiyacın karşılanmadığında onu yeniden söylemek istemen anlaşılır. Ancak aynı cümleyi daha yüksek sesle veya daha sık söylemek, ihtiyacını daha somut hâle getirmeyebilir. “Beni dinle” derken neyi kastettiğini sen biliyorsundur. Partnerinin zihninde ise dinlemek başka bir davranış olabilir.
Örneğin sen, bir şey anlatırken telefonun bırakılmasını bekliyor olabilirsin. Partnerin ise söylediklerine yanıt verebildiği sürece seni dinlediğini düşünüyor olabilir. Böyle bir durumda “Dinliyorsun, dinlemiyorsun” tartışması yerine, senin için dinlenmenin nasıl göründüğünü konuşmayı deneyebilirsin. Burada amaç bir dinleme sınavı yapmak değil, aynı kelimeyle farklı şeyleri anlatıp anlatmadığınızı görmek.
NHS’nin sağlıklı ilişkilerle ilgili açıklaması, açık ve dürüst konuşmayı, karşılıklı dinlemeyi ve sorunları biriktirmeden iletişim kurmayı öne çıkarır. Bu yaklaşım, yalnızca şikâyeti tekrarlamak yerine yaşananı birlikte anlamaya çalışmak için bir çerçeve sunar. (nhs.uk)
Şu sorularla kendi ihtiyacını biraz daha açabilirsin:
- Dinlenmediğimi düşündüğüm anda tam olarak ne oldu?
- O sırada nasıl bir karşılık bekliyordum?
- Teselli mi, fikir mi, yoksa yalnızca anlatacak zaman mı istiyordum?
- Beklediğim karşılığı daha önce açıkça söyledim mi?
Bu sorular, sorunun senden kaynaklandığını göstermek için değil. “Beni anlamalıydı” düşüncesinin yanında, anlaşılmasını istediğin şeyi görünür kılmak için var. Cevapların değişebilir; bazen aynı kişiden farklı günlerde farklı türde bir yakınlık bekleyebilirsin. Bunu söylemek, ihtiyacını daha az geçerli yapmaz.
“Sen böylesin” yerine hangi davranıştan söz ettiğini anlatmak
“Sen ilgisizsin” ile “Dün konuşurken birkaç kez sözüm kesildiğinde anlatmak istediğimi tamamlayamadım” aynı şeyi söylemez. İlk cümle, kişinin bütünü hakkında bir hüküm içeriyor. İkincisi ise konuşulabilecek bir durumu tarif ediyor. Somut bir olaydan söz ettiğinde, neyin değişmesini istediğini de daha açık anlatabilirsin.
Örneğin birlikte yemek yerken partnerinin telefonla ilgilendiğini ve senin konuşmayı bıraktığını düşünelim. “Telefonun benden daha önemli” demek yerine, “Bir şey anlatırken ekrana döndüğünde konuşmanın dışında kalmış hissediyorum” diyebilirsin. Ardından, “Yemek sırasında biraz telefonsuz sohbet etmek isterim” diye ekleyebilirsin. Bu, onun niyetini bildiğini iddia etmeden kendi deneyimini anlatmanın bir yolu.
Burada yalnızca cümleye “ben” diye başlamak yeterli değil. “Ben senin bencil olduğunu düşünüyorum” ifadesi de karşı tarafı etiketlemeye devam eder. Daha kullanışlı ayrım şu: Onun nasıl biri olduğunu mu söylüyorsun, yoksa belirli bir davranışın sende nasıl karşılık bulduğunu mu?
Kişiyi bütünüyle etiketlemek yerine somut davranışı konuşma ayrımı, Mertcan Yılmaz’ın sevgi ve onay ihtiyacını ele aldığı yazıda da ilişkinin koşullarını konuşmak üzerinden açıklanıyor. İhtiyacını dile getirmen, karşındaki kişinin bütün kişiliğini değişime çağırman anlamına gelmek zorunda değil.
Üstelik bütün geçmişi tek konuşmaya sığdırman da gerekmiyor. O an için önemli olan bir örneği seçebilirsin. Geçmişteki tekrarlar önemliyse onları ayrıca konuşursun. Böylece tek bir olayın bütün ilişkiyi temsil etmesini beklemeden, o olayın sende bıraktığı etkiye yer açabilirsin.
Olumlu davranışın etkisini paylaşmak neden boş bir övgü değil?
Partnerinin seni gerçekten dinlediği bir anda “Beni böyle dinlediğinde kendimi sana daha yakın hissediyorum” diyebilirsin. Bu cümlede yaptığın şey, onu övmek için övmek değil. Bir davranışın sende nasıl bir karşılığı olduğunu anlatıyorsun. Yalnızca neyin seni uzaklaştırdığını değil, neyin yakınlaştırdığını da görünür kılıyorsun.
Örneğin zor geçen bir gününü anlattığını düşünelim. Partnerin hemen tavsiye vermek yerine “En çok hangi kısmı seni zorladı?” diye soruyor. Eğer bu sana iyi geldiyse, “Hemen çözüm aramak yerine sorman, anlatacak alanım olduğunu hissettirdi” diyebilirsin. Böylece “Daha ilgili ol” gibi geniş bir beklenti, ikinizin de anlayabileceği bir örneğe kavuşur.
Peki bu, istediğin davranışı yaptırmak için bir yöntem mi? Amaç bu olduğunda paylaşımın anlamı değişir. Hissetmediğin bir yakınlığı varmış gibi göstermen veya her olumlu cümleyi bir sonraki talebe hazırlık olarak kullanman gerekmiyor. Söylediğin şeyin gerçek olması önemli. İyi gelmeyen bir davranışı sırf tartışma çıkmasın diye takdir etmek zorunda değilsin.
Olumlu anı fark etmek, canını sıkan konuları silmek de değil. “Dün beni dikkatle dinlemen iyi geldi; başka zamanlarda sözüm kesildiğinde ise zorlanıyorum” diyebilirsin. İki deneyim bir arada bulunabilir. Bir güzel davranış bütün sorunu çözmez; bir zor an da bütün iyi anları geçersiz kılmaz. İlişkini konuşurken bu ayrıntılara yer verebilirsin. Asıl soru, bir değerlendirme notu vermek değil, aranızdaki yakınlığın hangi anlarda oluştuğunu birbirinize anlatabilmek.
Açık bir istek, karşı tarafa nasıl alan bırakır?
Alan açmak, ne istediğini belirsiz bırakmak demek değil. “Sen bilirsin” deyip içinden belirli bir yanıt beklemek de gerçek bir seçim alanı sunmayabilir. İsteğin hem anlaşılır olabilir hem de partnerinin kendi durumunu söylemesine izin verebilir. Bunun için kesin bir konuşma formülüne ihtiyacın yok.
Örneğin “Akşam biraz konuşmak istiyorum. Şimdi uygun musun, yoksa yemekten sonra mı daha rahat olursun?” diyebilirsin. Burada konuşma ihtiyacını saklamıyorsun. Aynı zamanda zamanlamayı tek başına belirlemiyorsun. Partnerinin “Şimdi değil” demesiyle konunun tamamen kapanması arasında da fark var. “Peki, ne zaman konuşabiliriz?” diye sorabilirsin.
Bir isteği düşünürken şu parçaları ayırmak işini kolaylaştırabilir:
- Durum: Hangi olaydan söz ediyorsun?
- Karşılığı: Bu olay sende nasıl bir duygu veya deneyim oluşturdu?
- İhtiyaç: Yakınlık, paylaşım ya da ortak sorumluluk açısından neye ihtiyacın var?
- İstek: Karşı taraftan somut olarak ne rica ediyorsun?
Bunları mutlaka bu sırayla söylemen gerekmiyor. Ama yalnızca “Daha iyi davran” dediğinde eksik kalan ayrıntıyı bulmana yardım edebilirler.
Yine de açık bir istek, kabul edilme garantisi taşımaz. Partnerin farklı bir öneri sunabilir. Senin için önemli olan şeyden vazgeçmeden bu öneriyi değerlendirebilirsin. Konuşmanın amacı, tek doğru cevabı alabilmekten çok, iki kişinin ihtiyaçlarıyla ne yapabileceğini görebilmek. Gerçek bir yanıt alanı varsa, bazen duymayı istemediğin bir cevabı da duyabilirsin. Sonrasında o cevabın senin için ne anlama geldiğini düşünme hakkın var.
Dinlemek, aynı fikirde olmak zorunda olmak mı?
İsteğini daha açık anlatırken karşı tarafı dinlemeye de yer açabilirsin. Bu, kendi deneyiminden vazgeçmen demek değil. Partnerinin ne söylediğini anlamaya çalışmakla onun yorumunu doğru kabul etmek farklı şeyler. “Bunu böyle yaşadığını anlıyorum” cümlesinin ardından, “Benim yaşadığım tarafı da anlatmak istiyorum” diyebilirsin.
NHS, etkin dinlemeyi karşındakinin söylediklerini kendi sözlerinle geri yansıtmak ve anlaşılmayan yerleri sormak üzerinden açıklar. Buradaki amaç, doğru anlayıp anlamadığını kontrol etmek. Partnerinin söylediğini ona geri sunup düzeltmesine izin vermek, kendi varsayımınla onun anlatısını ayırmana yardımcı olabilir. (nhs.uk)
Örneğin partnerinin “İşten gelir gelmez konuşmaya başlayınca yetişemiyorum” dediğini düşünelim. “Yani benimle konuşmak istemiyorsun” sonucuna geçmeden, “Önce biraz dinlenmeye mi ihtiyacın var?” diye sorabilirsin. O da senin “Konuşmak istiyorum” sözünü “Her şeyi şimdi çözmek zorundayız” şeklinde duyup duymadığını kontrol edebilir.
Sonra kendi ihtiyacına dönebilirsin: “Dinlenmene alan açabilirim. Benim için de konuşacağımız zamanın belirsiz kalmaması önemli.” Böyle bir ifade, birinizin ihtiyacını diğerinin aleyhine kullanmadan ikisini yan yana koymayı dener.
Bu karşılıklılık önemli. Hep sen anlamaya çalışıyor, ama senin söylediklerin sürekli geçiştiriliyorsa yalnızca daha iyi dinlemeyi öğrenmek meseleyi tamamlamaz. Kendine “Ben onun yanıtına yer açıyor muyum?” diye sorarken, “Benim yanıtıma da yer var mı?” sorusunu aynı ciddiyetle sorabilirsin. İlişkide anlaşılmak, yalnızca bir kişinin görevi olarak kalmamalı.
Konuşmaya ara vermekle konuyu kapatmak arasındaki fark
Bazen konuşmanın içeriğinden önce, o anda konuşup konuşamayacağınıza bakmak gerekir. Sesiniz yükseliyor, aynı cümleleri tekrarlıyor veya birbirinizi duymadığınızı düşünüyorsanız kısa bir ara vermeyi önerebilirsin. NHS de bir meseleyi sakin biçimde konuşmak zorlaştığında ara verip daha sakin bir zamanda yeniden konuşmayı önerir. (nhs.uk)
Buradaki önemli ayrım, aranın ne anlama geldiği. “Şu an konuşamayacağım” deyip bir daha konuya dönmemekle, “Biraz sakinleşmek istiyorum; sonra bunu konuşmaya devam edelim” demek aynı şey değil. Mümkünse yeniden konuşacağınız zamanı birlikte belirleyebilirsiniz. Böylece biri dinlenme alanı bulurken diğeri konunun ortadan kaybolduğunu düşünmek zorunda kalmaz.
Örneğin ortak sorumluluklar hakkında konuşurken tartıştığınızı düşünelim. Bir süre ara veriyorsunuz. Sonra “Artık keyfimiz yerine geldi, açmayayım” diye vazgeçiyorsun. O an gerilim bitmiş olabilir, ama paylaşmak istediğin sorumluluk hâlâ konuşulmamış kalır. Ara vermenin işe yarayıp yaramadığını değerlendirirken yalnızca tartışmanın durmasına değil, meseleye dönülüp dönülmediğine de bakabilirsin.
Asena Türkay’ın duyguyu fark etmekle hemen ifade etmeyi ayıran yazısı, sakinleşmek için beklemekle ihtiyaçların sürekli ertelenmesi arasındaki farkı somutlaştırıyor. Konuşma zamanını seçmek, konuyu süresiz olarak askıya almak zorunda değil.
Kendine “Şimdi konuşmamak bana ne sağlayacak?” diye sorabilirsin. Cevabın düşüncelerini toparlamaksa başka, hiçbir zaman itiraz etmemekse başka bir durumla karşı karşıyasın. Beklemenin amacını bilmek, sonraki adımı da daha açık seçmeni sağlar.
Alan açmak, kendi sınırlarından vazgeçmek değil
Partnerinin seçme hakkına saygı göstermen, senin bütün koşullara razı olman anlamına gelmez. Onun ne yapacağı üzerinde tam kontrolün yok. Ama hangi konuşmada kalabileceğini, neye katılmak istemediğini ve neye ihtiyaç duyduğunu söyleyebilirsin. NHS’nin ilişkilere ilişkin açıklaması da destek olurken kendi kapasiteni gözetmeyi ve sınırlarını korumayı önerir. (nhs.uk)
Örneğin konuşma sırasında hakarete uğradığını düşünelim. “Bana istediğini söyleyebilirsin, yeter ki konuşalım” demek zorunda değilsin. “Bu konuyu konuşmak istiyorum ama hakaret edilen bir konuşmaya devam etmeyeceğim” diyebilirsin. Burada niyetin karşı tarafı cezalandırmak değil, kendi katılımının koşulunu açıklamak olabilir.
Bir sınırı dile getirirken, gerçekten yapmaya hazır olduğun bir davranıştan söz etmek önemli. Sırf karşı tarafı değiştirmek için istemediğin kararlarla tehdit etmek, sınırının ne olduğunu belirsizleştirebilir. “Bunu bir daha yaparsan her şey biter” yerine, hangi durumda ne yapabileceğini kendi içinde düşünmek için zaman ayırabilirsin.
Peki partnerin her sınırını “Bana baskı yapıyorsun” diye yorumlarsa? Bu durumda yalnızca onun verdiği isme bakmak zorunda değilsin. Söylediğin şey onun bütün seçimlerini yönetmeye mi çalışıyor, yoksa senin neye katılacağını mı açıklıyor? İkisi arasındaki farkı somut olay üzerinden değerlendirebilirsin.
Alan açmak, sınırsız beklemek de değil. İhtiyacını söylediğinde ne olduğunu, konuşmaların davranışlara yansıyıp yansımadığını ve ilişkinin yükünün nasıl paylaşıldığını göz önünde bulundurabilirsin. Kendi ihtiyacını ciddiye almakla karşı tarafın özgürlüğünü tanımak birbirini dışlamak zorunda değil.
İletişim değişse de karşılık gelmiyorsa neye bakabilirsin?
Daha açık konuşmayı denemene rağmen aynı yerde kalıyorsan bunu yalnızca “Demek ki doğru söyleyemedim” diye yorumlamak zorunda değilsin. Bir ilişkinin bütün sorumluluğunu tek bir cümlenin taşımasını beklemek ağır bir yük. Kullandığın dili gözden geçirebilirsin; partnerinin yaklaşımını da değerlendirebilirsin. Bu iki bakış birbirinin alternatifi değil.
Kendine şu soruları sorabilirsin: İhtiyacım gerçekten duyuluyor mu? Partnerim kendi davranışını konuşmaya açık mı? Birlikte kararlaştırdığımız şeylere dönüp bakabiliyor muyuz? Yalnızca konuşmanın sonunda rahatlıyor muyum, yoksa gündelik hayatımızda da bir farklılık görüyor muyum? Cevapları bir tartışmanın hemen ardından değil, ilişkinin genelini düşünerek ele alabilirsin.
Burada sıradan anlaşmazlıkla korkutma ve kontrolü de ayırmak gerekiyor. Sürekli aşağılama, tehdit, kimlerle görüşeceğini belirleme veya para üzerinde baskı kurma, yalnızca daha nazik konuşarak çözmen gereken bir iletişim meselesi değildir. NHS’nin ilişkide şiddet ve istismarı tanımaya ilişkin açıklaması, bu davranışları güç ve kontrol bağlamında ele alır; destek aramak için acil bir durum oluşmasını beklemek gerekmediğini belirtir. (nhs.uk)
Korku veya baskı varsa önceliğin partnerini daha iyi ikna etmek değil, güvenliğini gözetmek ve güvenilir destek aramak olabilir. Böyle bir durumda davranışın sorumluluğunu kendi söyleyiş biçimine yükleme.
İletişimde açabileceğin alan, kendi ihtiyacını küçülttüğün bir boşluk olmak zorunda değil. “Benim için bu önemli” diyebilir, karşı tarafın yanıtını dinleyebilir ve ardından o yanıtla ne yapacağını düşünebilirsin. Birinden değişmesini istemekle değişebilmesine alan açmak arasındaki fark, kendini susturmak değil; hem onun seçimini hem kendi seçeneklerini görebilmek.