Özellikle anlaşılmasını istediğim nokta
Anne sevgisi koşullu olduğunda yaralayıcı olabilir.
Sevilmek ile sevgiyi kazanmak arasındaki fark
Bir çocuk iyi not aldığında annesinin yüzü gülüyor, hata yaptığında ise aralarındaki bütün sıcaklık kayboluyorsa ne hisseder? Yalnızca davranışının yanlış olduğunu mu düşünür, yoksa artık sevilmediğinden mi korkar? Anne sevgisinin koşula bağlanmasını anlamak için bu iki deneyim arasındaki farka bakmak gerekir.
Çocuğun zeki, uslu veya annesinin beklentilerine uygun olması, sevilmeye değer olmasının şartı değildir. Sevgi, belirli bir başarıdan sonra verilen ve başarısızlıkta geri alınan bir ödül olmamalıdır. Çocuğun ihtiyacı yalnızca beğenilmek değil, beklentiyi karşılayamadığında da ilişkide bir yerinin olduğunu hissedebilmektir. Bu, yaptığı her şeyin doğru sayılması anlamına gelmez.
Burada annenin içinden geçenlerle çocuğun yaşadığı deneyimi birbirinden ayırmak önemlidir. Bir anne çocuğunu seviyor olabilir; ancak sevgisini ifade etme biçimi çocukta sürekli bir sınavdaymış hissi yaratabilir. Bu nedenle mesele yalnızca sevginin var olup olmadığı değil, ilişkinin içinde nasıl görünür olduğudur.
Hiçbir ebeveyn her an aynı sabrı, yakınlığı ve dikkati gösteremez. Koşulsuz sevgi, sürekli neşeli olmak ya da hiç öfkelenmemek değildir. Asıl ayrım, zor bir an yaşandığında çocuğun davranışının mı ele alındığı, yoksa ilişkideki yerinin mi tehdit edildiğidir. Çocuğun sevgiyi kazanmak için kendinden vazgeçmesine gerek olmadığını hissedebilmesi, bu ayrımın merkezindedir.
Koşullu sevgi nasıl bir mesaj taşır?
Koşullu sevgi ifadesi, yakınlığın veya kabulün belirli beklentileri karşılamaya bağlandığı bir ilişki biçimini anlatmak için kullanılır. Çocuğa ulaşan mesaj kabaca şöyledir: Beklediğim gibi olursan sana yakınım; farklı davranırsan aramızdaki bağı kaybedebilirsin. Bu mesaj her zaman açık bir cümleyle verilmez. Bazen ses tonunda, bakışlarda veya konuşmanın aniden kesilmesinde hissedilir.
Örneğin bir çocuğun annesinin istediğinden farklı bir etkinliğe katılmak istediğini düşünelim. Anne bu tercihi konuşmak yerine günlerce soğuk davranıyor ve çocuk ancak kararından vazgeçince yeniden yakınlık görüyorsa, çocuk kendi isteğiyle sevgiyi kaybetme ihtimalini yan yana koyabilir. Burada belirleyici olan tek başına fikir ayrılığı değil, yakınlığın neye bağlı olduğudur.
Bununla birlikte her hayal kırıklığı, her anlaşmazlık veya her sessizlik aynı anlama gelmez. Bir ebeveynin düşünmek için zamana ihtiyaç duyması ile çocuğu boyun eğdirmek amacıyla belirsizlik içinde bırakması birbirinden farklıdır. Davranışın bağlamına, tekrarına ve sonrasında iletişimin yeniden kurulup kurulmadığına bakmak gerekir.
Çocuk aile içinde sorumluluk alabilir, başkalarının ihtiyaçlarını gözetebilir ve kurallara uymayı öğrenebilir. Bunlar tek başına koşullu sevgi değildir. Sorun, sorumluluğun yerine getirilmemesi durumunda yalnızca davranışın sonucunun değil, çocuğun sevilebilirliğinin de tartışmaya açılmasıdır. Bir davranışı değiştirmesini istemek ile sevgiyi davranış değişikliğinin bedeli yapmak aynı şey değildir.
Koşulsuz sevgi, sınırsız izin vermek değildir
Çocuğun her davranışını kabul etmek ile çocuğu bir insan olarak kabul etmek birbirinden ayrılabilir. Bir ebeveyn çocuğunun isteğine hayır diyebilir, bir davranışını durdurabilir ve evde bazı kurallar koyabilir. Bunları yaparken çocuğun duygusunu küçümsememesi ve yakınlığı bir pazarlık aracına çevirmemesi mümkündür. Sevgi ile sınır birbirinin karşıtı değildir.
Örneğin oyun zamanı biten bir çocuğun öfkelendiğini düşünelim. Ebeveyn, “Oyunu bırakmak istemediğini anlıyorum. Bugünlük süre bitti” diyebilir. Çocuğun üzülmesine alan açmak, süreyi mutlaka uzatmak anlamına gelmez. Benzer biçimde birinin canını acıtan davranış durdurulabilir; bunu yaparken çocuğun kötü, değersiz veya sevilmeye layık olmayan biri olduğu söylenmek zorunda değildir.
Davranışın sonucu ile sevgiden mahrum bırakılmak da farklıdır. Dağıtılan oyuncakları toplamaya katılmak, yapılan davranışla bağlantılı bir sorumluluktur. Buna karşılık ebeveynin yeniden konuşmasının veya yakınlık göstermesinin çocuğun kusursuz davranmasına bağlanması, ilişkinin kendisini yaptırım hâline getirir. İlkinde davranış ele alınır; ikincisinde bağ belirsizleşir.
Sınır koyan ebeveynin her zaman yumuşak konuşabilmesi de beklenemez. Önemli olan, gerilim geçtikten sonra ilişkinin yeniden kurulabilmesidir. Çocuk bir isteğine hayır denildiğinde öfkelenebilir. Buna rağmen şu iki bilgiyi birlikte taşıyabilmesi değerlidir: İstediğim şey gerçekleşmedi ve ben hâlâ bu ilişkinin içindeyim. Her anlaşmazlığın ayrılığa dönüşmediğini deneyimlemek, sınırın anlamını değiştirir.
Tek bir olaydan çok ilişkinin örüntüsüne bakmak
Yorucu bir günün sonunda sabırsız davranmak, bir konuşmayı iyi yönetememek veya çocuğun ihtiyacını o anda fark edememek tek başına bütün ilişkiyi tanımlamaz. Ebeveynlikte hatalar olabilir. Bu hataların nasıl karşılandığı, tekrar edip etmediği ve konuşulabilir olup olmadığı daha geniş bir tablo sunar. Tek bir cümleden bir annenin sevgisi hakkında kesin sonuca varılamaz.
İlişkinin örüntüsünü anlamak için şu sorular üzerinde durulabilir:
- Çocuk hata yaptığında yalnızca davranışı mı konuşuluyor, yoksa kişiliği de aşağılanıyor mu?
- Annesinden farklı düşündüğünde yakınlığın tamamen kaybolacağından korkuyor mu?
- İhtiyacını söyleyebilmek için önce başarılı, neşeli veya sorunsuz görünmesi gerektiğini mi hissediyor?
- Bir tartışmadan sonra iletişimi yeniden kurma sorumluluğu sürekli çocuğa mı bırakılıyor?
- Kırıcı bir davranış olduğunda yetişkin de kendi payını görebiliyor mu?
Bu sorular bir anneyi sınıflandırmak için hazırlanmış bir test değildir. Çocuğun ilişkide ne yaşadığını daha somut biçimde düşünmeye yardımcı olur. Yanıtlar da her dönem ve her durumda aynı olmayabilir. İlişkilerde hem sıcaklık hem kırgınlık bulunabilir; birinin varlığı diğerini otomatik olarak geçersiz kılmaz.
Bazen çocuk sevildiğini bilir, fakat bu sevginin ne zaman ulaşılabilir olacağından emin değildir. Bazen de ailede bakım ve fedakârlık vardır, ancak duygulara çok az yer açılır. Bu farklılıkları görebilmek, meseleyi yalnızca “seviyor” veya “sevmiyor” ikiliğine sıkıştırmadan konuşabilmeyi sağlar.
Başarıyı takdir etmek, değeri başarıya bağlamak değildir
Bir çocuğun başarısına sevinmek, gösterdiği çabayı fark etmek veya iyi yaptığı bir şeyi söylemek sevgiyi koşula bağlamak anlamına gelmez. Takdir, çocuğun yaptığı işe yöneltilebilir. Sorun, yakınlığın yalnızca başarı zamanlarında ortaya çıkması ve başarısızlıkta çocuğun bütünüyle görünmez hâle gelmesidir. Böyle bir durumda başarı, bir deneyim olmaktan çıkıp ilişkide kalmanın şartı gibi hissedilebilir.
Örneğin sınavdan yüksek not alan bir çocuğun kutlandığını düşünelim. Aynı çocuk başka bir sınavda zorlandığında da dinlenebiliyor, hayal kırıklığını paylaşabiliyor ve ihtiyacı hakkında konuşabiliyorsa, takdir ile kabul bir arada bulunabilir. Buna karşılık düşük not günlerce süren aşağılamaya veya duygusal uzaklığa yol açıyorsa, çocuk notuyla kendi değerini birbirinden ayırmakta zorlanabilir.
Bu ayrım yalnızca okul başarısı için geçerli değildir. Uslu olmak, aileyi utandırmamak, hep yardım etmek veya yetişkini hiç üzmemek de sevginin örtük şartlarına dönüşebilir. Özellikle “hiç sorun çıkarmayan çocuk” olmak övülürken çocuğun söyleyemediği ihtiyaçların bulunup bulunmadığı da merak edilebilir. Sessizlik her zaman rahatlık anlamına gelmez.
Takdirin yanında merak da bulunabilir: Çocuk neyi sevdi, nerede zorlandı, neyi farklı yapmak istiyor? Böylece ilişkinin odağı yalnızca sonuç olmaz. Çocuğun dünyasına ilgi göstermek için mutlaka olağanüstü bir şey başarması gerekmez. Sıradan bir günü, yarım kalan bir denemeyi veya henüz beceremediği bir işi konuşmak da ilişkiye yer açar.
Duyguların kabulü neden bu konunun parçasıdır?
Çocuk yalnızca başarılı olduğunda değil, belirli duyguları gösterdiğinde de daha kabul edilebilir olduğunu düşünebilir. Hep neşeli olması, kırılmaması, öfkelenmemesi veya ebeveynine hiç itiraz etmemesi bekleniyorsa, ilişkinin içinde kalabilmek için bazı duygularını saklamaya çalışabilir. Burada çocuk için zor olan, yalnızca duyguyu yaşamak değil, o duyguyla birlikte kabul görüp görmeyeceğini bilememektir.
Duyguyu kabul etmek, duyguyla yapılan her davranışı kabul etmek değildir. Öfkelenmek ile vurmak; kıskanmak ile birine zarar vermek aynı şey değildir. Duygu konuşulabilirken davranışa sınır konabilir. Bu ayrım, çocuğun hem kendi iç dünyasını anlamasına hem de başkalarının sınırlarını gözetmesine alan açar. Birinden vazgeçmek için diğerine ihtiyaç yoktur.
Örneğin kardeşi doğduktan sonra üzgün ve öfkeli hisseden bir çocuk düşünelim. Bu duyguların varlığı, kardeşini hiç sevmediğini veya kötü biri olduğunu göstermez. Yetişkin, davranışların güvenli sınırlar içinde kalmasını sağlarken çocuğun değişen aile düzeninde neler yaşadığını da dinleyebilir. Çocuğun duygusunu hemen düzeltmeye çalışmadan anlamaya yönelmek, konuşmanın niteliğini değiştirebilir.
Duyguların başlı başına bir hata olmadığını anlamak bu noktada önemlidir. Kübranur Karyağdı’nın duyguları yargılamak yerine ne anlattıklarını dinlemek üzerine açıklaması, bu ayrımı günlük iç konuşmalar üzerinden derinleştirir. Çocuğun sevilmeye değer olabilmesi için sürekli iyi hissetmesi gerekmez. Üzüntüsü, öfkesi ve hayal kırıklığı da ilişkide konuşulabilir olduğunda, kendisinin yalnızca kolay taraflarıyla kabul edilmediğini deneyimleyebilir.
Ebeveynin niyeti ile çocuğun deneyimi farklı olabilir
Bir ebeveyn çocuğunun iyiliğini istediğini düşünerek yüksek beklentiler koyabilir. Onu hayata hazırlamak, zarar görmesini önlemek veya sahip olmadığı imkânları sunmak isteyebilir. Bunlar anlaşılabilir niyetlerdir. Ancak iyi niyet, kullanılan her yöntemin çocukta aynı şekilde karşılık bulduğu anlamına gelmez. Niyet ile etkiyi ayrı ayrı konuşabilmek, birini kötü ilan etmek değildir.
Çocuk açısından belirleyici olan, yetişkinin ne anlatmak istediği kadar kendisinin ne yaşadığıdır. Sürekli karşılaştırıldığında, hataları yüzünden günlerce dışlandığında veya farklı bir isteği olduğunda suçlandığında, bunu bir eğitim yöntemi olarak anlamlandırmayabilir. Yaşadığı şey, yakınlığın her an geri çekilebileceği endişesi olabilir. Bu deneyimi dinlemek, ebeveynin bütün emeğini yok saymak anlamına gelmez.
Ebeveynin kendi yetişme biçimi, yorgunluğu veya hayatındaki güçlükler ilişkiyi anlamaya yardımcı olabilir. Fakat bu açıklamalar, çocuğun incinmesini önemsizleştirmez. Çocuğun görevi annesinin bütün duygusal ihtiyaçlarını karşılamak veya onun geçmişini onarmak değildir. Yetişkinin yaşadığı zorlukları anlamak ile bu zorlukların sorumluluğunu çocuğa vermek arasında bir sınır vardır.
Konu anne sevgisi olduğunda bütün bakım sorumluluğunu yalnızca anneye yüklememek de önemlidir. Çocuğun hayatındaki diğer ebeveynler ve bakım verenler de ilişkinin parçasıdır. Buradaki amaç anneliği kusursuzluk ölçütüne dönüştürmek değil, çocuğun sevgi ve kabul deneyimini anlamaktır. Yetişkinin destek ihtiyacı ile çocuğun korunması gereken duygusal alanı birlikte görülebilir.
Sevgiyi kazanma beklentisi yetişkinlikte nasıl fark edilebilir?
Çocuklukta yakınlığın belirli şartlara bağlı hissedilmesi, yetişkinlikte bazı ilişki beklentilerini anlamaya yardımcı olabilir. Ancak bugünkü her güçlüğün tek açıklaması çocukluk değildir. Benzer davranışların farklı nedenleri bulunabilir; kişinin sonraki ilişkileri ve deneyimleri de önemlidir. Geçmişe bakmak, bugünü tek bir nedene indirgemek yerine olası bağlantıları merak etmek için kullanılabilir.
Bazı kişiler hayır dediklerinde hemen terk edileceklerini düşünebilir, küçük bir eleştiriyi bütünüyle reddedilmek gibi yaşayabilir veya ilişkide yerlerini korumak için sürekli yararlı olmaya çalışabilir. Bunlar tek başına herhangi bir tanı anlamına gelmez. Üzerinde düşünülebilecek nokta, kişinin isteği ile sevgiyi kaybetme korkusunun ne zaman birbirine karıştığıdır.
Örneğin dinlenmeye ihtiyacı olduğu hâlde arkadaşının her isteğini kabul eden bir yetişkin düşünelim. Yardım etmekten gerçekten hoşlanıyor olabilir. Fakat her reddedişte ilişkinin biteceğine inanıyorsa, davranışında yalnızca isteklilik değil, korku da bulunabilir. Aynı davranışın dışarıdan yardımsever görünmesi, kişinin içeride ne yaşadığını tek başına anlatmaz.
“Bunu yapmak istiyor muyum, yoksa yapmazsam sevilmeyeceğimden mi korkuyorum?” sorusu bu ayrımı görünür kılabilir. Başka sorular da eşlik edebilir: Birinin hayal kırıklığına uğraması, benim değersiz olduğum anlamına mı geliyor? İlişkide ihtiyaçlarımı söyleyebiliyor muyum? Amaç her fedakârlığı sorun saymak değildir. Yakınlık karşılıklı emek ister; kişinin kendini sürekli silmesiyle karşılıklı gözetme aynı şey değildir.
İlişkide onarım ne anlama gelir?
Onarım, hiç incitmemiş gibi davranmak değildir. Yaşananı fark etmek, sorumluluğu uygun kişide tutmak ve ilişkinin bundan sonra nasıl sürdürüleceğini davranışlarla göstermek anlamına gelir. Bir ebeveynin hata yaptığını kabul etmesi, ebeveynlik rolünden vazgeçmesi değildir. Aksine, yetişkinin kendi davranışının sorumluluğunu taşımasıyla çocuğun üzerine düşmeyen yükü ayırabilir.
Örneğin çocuğu hata yaptığında bütün akşam onunla konuşmayan bir ebeveyn düşünelim. Sonradan yalnızca “Geçti artık” demek yerine, “Sana çok öfkelendim ve konuşmayarak seni yalnız bıraktım. Sorunu böyle ele almamam gerekirdi” diyebilir. Bu açıklama davranışa ilişkin sorumluluğu yetişkinde tutar. “Sen beni böyle yaptın” demek ise sorumluluğu yeniden çocuğa yükler.
Özür, çocuğun hemen rahatlamasını veya yaşananı unutmasını zorunlu kılmaz. Çocuk hâlâ kırgın olabilir, soru sorabilir ya da bir süre mesafe isteyebilir. Onarımın anlamlı olması için sözlerle sonraki davranışların birbirine yaklaşması gerekir. Aynı incitici tutum sürekli tekrarlanıyorsa, yalnızca ardından söylenen sevgi cümleleri çocuğun belirsizliğini gidermeyebilir.
Gündelik yakınlık da yalnızca ödül anlarına bırakılmayabilir. Başarıdan bağımsız konuşmalar, çocuğun anlattığı sıradan bir şeyi dinlemek ve anlaşmazlıktan sonra iletişimi yeniden kurmak, ilişkinin yalnızca performans etrafında dönmemesine katkı sağlayabilir. Yine de her ilişki tek tarafın çabasıyla değişmez. Özellikle yetişkin çocuklar açısından onarım istemek ile karşı tarafın buna hazır olması farklı şeylerdir; yakınlaşmak veya yüzleşmek her durumda bir zorunluluk değildir.
Kendi değerini başkasının onayından ayırabilmek
Bir kişinin annesinden beklediği yakınlığı görememiş olması, onda sevilmeye engel bir özellik bulunduğunu kanıtlamaz. Aynı şekilde, bir ebeveynin beklentisini karşılayamamak da insanın değerini belirlemez. Bu ayrımı düşünsel olarak bilmek kolay, duygusal olarak hissedebilmek daha güç olabilir. Bu güçlük de yeni bir başarısızlık ölçütüne dönüştürülmek zorunda değildir.
Kişinin kendine yönelttiği dili fark etmesi bir başlangıç olabilir. Bir hata yaptığında yalnızca davranışını mı değerlendiriyor, yoksa kendisini bütünüyle değersiz mi ilan ediyor? Birinin hoşnutsuzluğu karşısında durumu anlamaya mı çalışıyor, yoksa hemen kendinden vazgeçmesi gerektiğini mi düşünüyor? Bu sorular kesin cevaplar üretmekten çok, otomatikleşmiş anlamları görünür kılabilir.
Geçmişi anlamaya çalışırken anneyi bütünüyle iyi veya kötü ilan etmek de gerekmez. Sevilen, özlenen ve aynı zamanda kırgınlık duyulan bir ilişki olabilir. Minnet ile incinmişlik birlikte bulunabilir. Yaşananı adlandırabilmek için ilişkinin bütün olumlu taraflarını inkâr etmek gerekmediği gibi, olumlu taraflar da zorlayıcı deneyimleri geçersiz kılmaz.
Bu konular kişinin ilişkilerinde sürekli sıkışmasına yol açıyorsa, psikolojik danışma sürecinde ele alınabilir. Böyle bir görüşmede de amaç uzmanın sevgisini veya onayını kazanacak bir performans sergilemek değildir. Zeynep Sude Bacacı’nın terapötik yakınlığın arkadaşlıktan nasıl ayrıldığına ilişkin açıklaması, kişinin iyi bir arkadaş gibi davranmak yerine kendi deneyimine alan açabilmesini bu bağlamda ele alır.
Sevgiye duyulan ihtiyaç ortadan kaldırılması gereken bir kusur değildir. Değişebilecek olan, bu ihtiyacın ancak kusursuzlukla karşılanabileceği düşüncesidir. İnsan, hata yaptığında sorumluluk alabilir; bir beklentiyi karşılamadığında karşısındakini dinleyebilir. Bunları yaparken varlığını her defasında yeniden hak etmesi gerekmez.
