İlişki SorunlarıVideo: 1:03

İlişkilerde Aşırı Fedakârlık: Sevilmek mi, Vazgeçilmez Olmak mı?

Puanlar yükleniyor…

Bu videoyu değerlendirmek için bir yıldız seçin.

Bu videoda

Yardım etmek ne zaman kendinizden vazgeçmeye dönüşür? Terk edilme korkusunu, ihtiyaç duyulmakla sevilmek arasındaki farkı ve suçluluk hissetseniz de ihtiyaçlarınızı nasıl konuşabileceğinizi ele alıyoruz.

Videonun Makalesini oku ↓

Yorumlar

Yorumlar herkese açıktır.

Hesabınız kontrol ediliyor…

Yorumlar yükleniyor…

Videonun Makalesi

Esra Öztürk adlı uzmanın videosundaki ana fikirden yola çıkarak hazırlanmıştır.

Fedakârlık ne zaman kendinizden vazgeçmeye dönüşür?

Partnerinizin bir sorunu olduğunda hemen çözüm arıyorsunuz. Programınızı değiştiriyor, kendi işinizi erteliyor, onun yetişemediği yere yetişiyorsunuz. Peki siz yorulduğunuzda ne oluyor? Dinlenebiliyor musunuz, yoksa durursanız ilişkinizdeki yerinizi kaybedecekmiş gibi mi hissediyorsunuz?

İlişkide birinin hayatını kolaylaştırmakla, ilişkide kalabilmek için sürekli bir şeyler yapmak zorunda hissetmek aynı şey değil. Dışarıdan bakıldığında ikisinde de yardım eden birini görürüz. Ama içeride yaşanan deneyim farklı olabilir. Birinde “Bunu yapmak istiyorum” dersiniz. Diğerinde ise “Bunu yapmazsam beni neden istesin?” sorusu belirir.

“Saçını süpürge etmek” sözü tam da bu noktayı düşündürüyor: Karşınızdakine yer açarken kendinize ne kadar yer bırakıyorsunuz? Burada mesele verdiğiniz emeği küçümsemek değil. Emeğinizin yanında sizin ihtiyaçlarınızın da bulunup bulunmadığına bakmak.

Örneğin, partnerinizin zor bir haftasında ev işlerini daha fazla üstlendiğinizi düşünelim. Bu, birlikte kararlaştırdığınız geçici bir paylaşım olabilir. Ancak haftalar geçmesine rağmen bütün yük sizde kalıyor ve bunu konuşmayı bile göze alamıyorsanız başka bir soruya ihtiyaç vardır: Bu düzeni gerçekten seçiyor musunuz, yoksa itiraz etmenin sonucundan mı çekiniyorsunuz?

Aşırı fedakârlığı anlamak için yalnızca ne kadar verdiğinize değil, vermemeyi seçebildiğinizde ne olduğuna da bakabilirsiniz. İstediğinizde yardım edebilmek kadar, kapasiteniz olmadığında bunu söyleyebilmek de değerlendirmeye değer.

Yardım ederken neyi korumaya çalışıyorsunuz?

“Çok seviyorum, ona kıyamıyorum” dediğinizde bu duygunuz gerçek olabilir. Yine de sevginin yanında başka bir duyguya yer olup olmadığını sorabilirsiniz. Yardım etmek istediğiniz için mi harekete geçiyorsunuz? Yoksa karşı tarafın hayal kırıklığına uğraması, uzaklaşması veya sizi daha az sevmesi ihtimali mi ağır basıyor?

Videonun öne çıkardığı olasılık, aşırı verme davranışının terk edilme korkusuyla ilişkili olabilmesi. Bunu bütün fedakârlıkları açıklayan tek neden gibi kullanmak yerine, kendi deneyiminizde karşılığı olup olmadığına bakılacak bir soru olarak ele almak daha uygun olur. Her yardımın arkasında gizli bir hesap aramanız gerekmez.

Örneğin, partneriniz sizden bir işini halletmenizi istediğinde çok yorgun olduğunuzu düşünelim. Aklınızdan “Bugün yapamayacağımı söylersem beni bencil bulur” geçiyorsa, kararınızın içinde yalnızca yardım etme isteği bulunmuyor olabilir. İlişkinin zarar görmesi ihtimali de kararınıza katılıyordur.

Kendinize şu soruyu sorabilirsiniz: Onun beni sevmeye devam edeceğinden emin olsaydım, yine aynı şeyi, aynı ölçüde yapar mıydım? Bu sorunun cevabı bir hüküm değil, düşünmek için bir başlangıçtır.

Aile içinde alıştığınız sorumluluklar, ilişkinizin koşulları, bakım gereksinimleri veya paylaşılmamış beklentiler de bu tabloya dâhil olabilir. Şefkatle kaygı aynı davranışın içinde bulunabilir. Bir korkuyu fark etmeniz sevginizi sahte yapmaz; yalnızca o sevginin içinde sizin ne yaşadığınızı anlamaya alan açar.

“Sadece ben olduğum için yetmem” düşüncesi

“Sadece ben olduğum için sevilmeye yeterli değilim” düşüncesini bir an için ele alalım. Bu düşünceyle bakıldığında ilişki, yakınlık kurduğunuz bir yer olmaktan çıkıp sürekli değer kanıtladığınız bir yere dönüşmüş gibi yaşanabilir. Sanki varlığınızın bedelini yardım ederek, sorun çözerek veya hiç yük olmayarak ödemeniz gerekiyordur.

Özsaygı, en sade hâliyle kendiniz hakkında nasıl düşündüğünüzle ilgilidir. NHS’nin özsaygıya ilişkin açıklaması, kişinin kendisine yönelik olumsuz inançlarını fark etmesini ve bunları desteklemeyen deneyimleri de değerlendirmesini önerir. Kendiniz hakkında güçlü biçimde hissettiğiniz bir düşünce, tek başına kesin bir gerçek değildir. (nhs.uk)

Örneğin, bir akşam partnerinize yardımcı olamadığınızı düşünelim. “Bugün buna gücüm yoktu” demekle “Ben kötü bir partnerim” demek arasında önemli bir fark vardır. İlki belirli bir durumu anlatır. İkincisi, o durumdan bütün kimliğiniz hakkında sonuç çıkarır.

Burada kendinize sürekli olumlu cümleler söylemek zorunda değilsiniz. Daha gerçekçi bir soru yeterli olabilir: “Bir ihtiyacı karşılayamadığım için ilişkide sunduğum her şey ortadan mı kalkıyor?” Sohbetiniz, merakınız, birlikte geçirdiğiniz zaman veya kendinize özgü yanlarınız bu hesabın neresinde?

Kendi değerinizi yalnızca yaptığınız işlerle ölçtüğünüzü fark ediyorsanız, işe yaramadığınız anları da inceleyebilirsiniz. Hiçbir sorunu çözmeden birlikte güldüğünüz, dinlendiğiniz veya yalnızca konuştuğunuz zamanları nasıl değerlendiriyorsunuz? Bunları da ilişkinin gerçek bir parçası olarak görebiliyor musunuz?

İhtiyaç duyulmak, sevilmek ve vazgeçilmez olmak

Birinin size ihtiyacı olması, sizi sevdiği anlamına gelmez. Ama size ihtiyaç duymasının sevgiyi dışladığı anlamına da gelmez. Buradaki ayrım, ihtiyaçla sevgiyi birbirinin kanıtı saymamak.

Örneğin, partnerinizin günlük düzeninde pek çok işi sizin yürüttüğünüzü düşünelim. “Sensiz ne yaparım?” demesi, yaptıklarınızın onun hayatında büyük bir yer tuttuğunu gösterebilir. Sizin ise başka sorularınız olabilir: Merak ediliyor muyum? Yorgunluğum dikkate alınıyor mu? Farklı düşündüğümde dinleniyor muyum? Bir şey yapamadığımda da bana saygıyla yaklaşılıyor mu?

Vazgeçilmez olma isteği, “Bana bu kadar ihtiyaç duyarsa gidemez” düşüncesiyle birleşiyorsa yakınlığı güvenceye alma çabasını düşündürebilir. Bu, kişinin mutlaka bilinçli bir plan yaptığı anlamına gelmez. Kendi davranışınızı değerlendirirken niyetinizi suçlamadan, nasıl bir güvence aradığınızı sorabilirsiniz.

Birinin sizden ayrı yapabilmesiyle sizi istememesi aynı şey değildir. Partnerinizin bir sorunu kendi başına çözmesi, ilişkinizde artık yeriniz kalmadığını göstermez. Belki de o an yalnızca kendi sorumluluğunu üstleniyordur.

Öte yandan hastalık, engellilik veya başka yaşam koşulları nedeniyle yoğun desteğe ihtiyaç duyulan ilişkileri bu çerçeveyle küçümsememek gerekir. Soru, herkesin her işi tek başına yapması değildir. Destek ihtiyacının içinde iki kişinin de sözünün, tercihlerinin ve sınırlarının nasıl yer bulduğudur. İhtiyaçların varlığıyla kişinin yalnızca işe yaradığı için değer gördüğü düşüncesini birbirinden ayırabilirsiniz.

Destek olmakla bütün sorumluluğu üstlenmek arasındaki çizgi

Birinin yanında durmakla onun yerine bütün kararları almak arasında nasıl bir fark var? Bunu gündelik bir örnek üzerinden düşünebiliriz.

Örneğin, partnerinizin iş aradığını ve bu süreçte zorlandığını düşünelim. Özgeçmişine birlikte bakmayı teklif etmek bir destek biçimidir. Başvurularını onun yerine yapmak, görüşme saatlerini takip etmek ve her gecikmenin sorumluluğunu üstlenmek ise farklı bir düzen oluşturur. Burada önemli olan, yardımın gerçekten istenip istenmediği ve kimin hangi sorumluluğu taşıdığıdır.

Kendinize şu soruları sorabilirsiniz:

  • Benden ne istendi, ben bunun üzerine ne ekledim?
  • Karşımdaki kişinin yapabileceği hangi işleri otomatik olarak üstleniyorum?
  • Yardım teklifim kabul edilmediğinde ne hissediyorum?
  • Bu sorunu çözmezsem gerçekten ne olacak, ben ne olacağından korkuyorum?

Bu sorular, yardımınızı geri çekmeniz gerektiği anlamına gelmez. Belki de yardımın biçimini daha açık konuşmanız gerektiğini gösterir. “İstersen seçeneklere birlikte bakalım; başvuruları sen takip edebilir misin?” cümlesi hem yakınlık hem sorumluluk paylaşımı içerebilir.

“Seni dinlememi mi, birlikte düşünmemizi mi, pratik bir yardım sunmamı mı istiyorsun?” diye sormak da seçeneklerden biridir. Böylece karşınızdakinin ihtiyacını tahmin ederek bütün yükü almak yerine, neye ihtiyaç duyulduğunu öğrenirsiniz. Sizin verebileceğiniz destek de bu konuşmanın bir parçası olur; sınırsız bir söz değil, üzerinde anlaşılabilecek somut bir katkı hâline gelir.

Bu düzen size nerede bedel ödetiyor?

Fedakârlığınızın ölçüsünü yalnızca yaptığınız işlerin sayısıyla değerlendirmek zorunda değilsiniz. Sonrasında kendinize kalan zamana, dinlenme imkânınıza ve söyleyemediklerinize de bakabilirsiniz. İlişkide biriken yükün sizin gündelik hayatınızdaki karşılığı nedir?

İstemediğiniz hâlde sürekli evet demek, üstlendiğiniz yükün artmasına ve kırgınlık yaşamanıza yol açabilir. NHS de özsaygı açıklamasında bu bağlantıya dikkat çeker. Bu nedenle “Yapabiliyorum” ile “Bunu üstlenmek istiyorum ve buna gücüm var” cümlelerini ayırmak önemlidir. (nhs.uk)

Örneğin, partnerinizin programına uyum sağlamak için kendi arkadaş buluşmalarınızı tekrar tekrar iptal ettiğinizi düşünelim. Tek bir iptal ilişkinizin bütünü hakkında karar verdirmez. Fakat aynı tercih sürekli size düşüyorsa, “Benim hayatımdaki hangi alanlar giderek daralıyor?” sorusu somut bir başlangıç olabilir.

Bu örüntüyü daha açık görmek için yakın zamanda yaşadığınız bir durumu yazabilirsiniz: Ne istendi? Siz ne yaptınız? Yapmadan önce ne düşündünüz? Sonrasında ne hissettiniz? Burada amaç fedakârlıklarınızın hesabını tutmak değil, hangi noktada kendi isteğinizden uzaklaştığınızı görmek.

Metin Karaahmetli’nin ilişkilerde tekrar eden döngüleri fark etmeye yönelik açıklaması, benzerliğin ilişkinin hangi anında ortaya çıktığını ayırmaya yardımcı sorular sunuyor. Siz de özellikle bir isteğinizi dile getirirken mi, yakınlık arttığında mı, yoksa karşı taraf uzaklaştığında mı daha fazla vermeye başladığınıza bakabilirsiniz. “Hep böyleyim” demek yerine belirli bir anı incelemek, üzerinde konuşabileceğiniz daha açık bir mesele ortaya koyar.

Sınır koymak, neye evet dediğinizi bilmek

Sınır koymayı yalnızca “hayır” demek olarak düşünürseniz, sevdiğiniz kişiyi reddediyormuş gibi hissedebilirsiniz. Oysa burada konuşulan şey, ne yapabileceğinizin ve neyi üstlenemeyeceğinizin açıklığa kavuşmasıdır. Başkasının ihtiyacını önemsemekle kendi ihtiyacınızı hesaba katmak birbirini dışlamak zorunda değil.

Kendini açıkça ifade etmek, karşı tarafın ihtiyaçlarına saygı gösterirken kendi ihtiyaçlarınıza da aynı saygıyı beklemeyi içerir. NHS’nin özsaygı açıklamasında kullandığı bu çerçeve, sınır koymayı saldırganlıkla karıştırmamaya yardımcı olur. (nhs.uk)

Örneğin, güvenle konuşabildiğiniz bir ilişkide şu cümleleri kullanmayı düşünebilirsiniz:

  • “Seni dinlemek istiyorum, ama şu an dinlenmeye ihtiyacım var. Akşam konuşabilir miyiz?”
  • “Bu işi bugün üstlenemem. Başka nasıl bir çözüm bulabileceğimize bakabiliriz.”
  • “Bunun bir kısmına yardımcı olabilirim; tamamını yapamayacağım.”
  • “Planımı değiştirmeden önce kendi programıma bakmam gerekiyor.”

Bu cümleler karşı tarafın mutlaka memnun olacağını garanti etmez. Ama sizin ne söylediğinizin daha anlaşılır olmasını sağlar. İhtiyacınızı anlatırken uzun bir savunma hazırlamak yerine, durumu ve sınırınızı somutlaştırmayı deneyebilirsiniz.

Suçluluk hissederseniz hemen “Demek ki yanlış yaptım” sonucuna varmak yerine, neyi yanlış bulduğunuzu sorabilirsiniz. Verdiğiniz bir sözü mü tutmadınız? Yoksa daha önce hep yaptığınız bir şeyi bu kez yapmadınız mı? İkisi aynı durum değildir. Gerçekten telafi gerektiren bir davranışla, alışılmış bir beklentiye uymamanın yarattığı rahatsızlığı ayrı ayrı değerlendirebilirsiniz.

Beklentilerinizi borç hesabına çevirmeden konuşmak

“Ben onun için bu kadar şey yapıyorum, o neden anlamıyor?” diye düşündüğünüzde, neyin anlaşılmasını beklediğinizi açmak işe yarayabilir. Daha fazla teşekkür mü istiyorsunuz? İşlerin paylaşılmasını mı? Yorulduğunuzun fark edilmesini mi? Yoksa siz bir şey yapmadığınızda da ilişkinizin sürmesini mi?

APA’nın sağlıklı ilişkilerde iletişime ilişkin açıklaması, zor konuları saklamak yerine özenli bir dille konuşmaya ve karşı tarafın bakışını dinlemeye yer verir. Böyle bir konuşmada amaç, kimin daha çok verdiğini kanıtlamaktan çok, yaşanan düzeni anlaşılır hâle getirmek olabilir. (İlgili sayfa)

Örneğin, bütün ortak planları sizin yaptığınızı düşünelim. “Sen hiçbir şeyi önemsemiyorsun” demek yerine, “Son birkaç buluşmanın planını ben yaptım. Bu sorumluluğu paylaşmak istiyorum. Bir sonraki planı sen yapabilir misin?” diyebilirsiniz. Burada hem gözleminiz hem isteğiniz daha belirgindir.

Karşılıklılık, her gün aynı miktarda emek vermek anlamına gelmek zorunda değildir. Bu yazıda üzerinde durduğumuz soru, ihtiyaçlar ve sorumluluklar konuşulurken iki kişinin de hesaba katılıp katılmadığıdır. Geçici bir yoğunlukla sürekli tek kişiye kalan yükü ayırabilirsiniz.

Ayrıca geçmişte gönüllü yaptığınız bir yardımı sonradan gizli bir sözleşme gibi sunmamaya dikkat edebilirsiniz. Yakınlık istemek anlaşılır bir ihtiyaçtır; fakat bunun hangi davranışla karşılanacağını söylemek, karşınızdakinin bütün fedakârlıklarınızdan doğru sonucu çıkarmasını beklemekten daha açıktır. “Ben de ilgi görmek istiyorum” cümlesini somut bir istekle tamamlamak mümkün mü?

Kendinize yalnızca işe yaradığınızda mı yer açıyorsunuz?

Bir an için ilişkinizde hiçbir işi çözmediğiniz bir akşamı düşünün. Yalnızca oturuyor, konuşuyor veya birlikte vakit geçiriyorsunuz. İçiniz rahat mı? Yoksa hemen bir şey sunmanız, faydalı olmanız, ortamı güzelleştirmeniz gerektiğini mi hissediyorsunuz?

Bu varsayımsal durum, “Ben burada neyle varım?” sorusunu görünür kılabilir. Kendinizi yalnızca yardımcı, toparlayıcı veya kurtarıcı rolünde tanımlıyorsanız, bu rollerin dışında neleriniz olduğunu düşünmeye alan açabilirsiniz. Nelerden hoşlanıyorsunuz? Hangi konularda fikirleriniz var? Siz ne yaşamak istiyorsunuz?

Bunu yeni bir başarı listesine dönüştürmeniz gerekmiyor. “Daha ilginç biri olmalıyım ki sevileyim” düşüncesi de aynı koşullu hesabı başka biçimde sürdürebilir. Buradaki mesele, ilişkide bulunabilmek için her an bir performans göstermeniz gerekip gerekmediğini sorgulamak.

Hilal Özcan’ın kusursuz görünmeden ilişki kurmaya ilişkin açıklaması, bir kişinin tercihiyle kişinin kendi değeri hakkında verdiği genel hükmü ayırıyor. Benzer biçimde, bir isteğinizin kabul edilmemesiyle “Ben sevilmeye uygun değilim” sonucu arasındaki mesafeyi düşünebilirsiniz.

Örneğin, partnerinizin bir akşam yalnız kalmak istediğini düşünelim. Bu isteğin sizin için anlamı hemen “Artık beni istemiyor” oluyorsa, önce ne söylendiğiyle sizin ne anladığınızı ayrı ayrı yazabilirsiniz. Ardından açıklama isteyebilirsiniz. Böylece belirsizliği daha çok hizmet ederek kapatmak yerine, ilişkinizde gerçekten ne konuşulduğunu anlamaya yönelirsiniz.

Değişimi ve karşı tarafın tepkisini nasıl değerlendirebilirsiniz?

Bu konuyu fark ettiğinizde bir anda bütün yardımları kesmeniz veya ilişkinizi sınava sokmanız gerekmiyor. Daha açık bir paylaşımın nasıl görüneceğini düşünebilirsiniz. Örneğin, daha önce otomatik olarak üstlendiğiniz bir işi konuşarak paylaşmak, kendi programınızı söylemek veya bir isteğe hemen cevap vermeden önce kapasitenize bakmak başlangıç seçenekleri olabilir.

Sonrasında yalnızca karşı tarafın ilk tepkisine değil, konuşmanın devamına da bakabilirsiniz. Sizi anlamaya çalışıyor mu? Sorumlulukları yeniden konuşabiliyor musunuz? Bir anlaşmazlık sonrasında konuya dönebiliyor musunuz? İhtiyacınızın dile getirilmesi, ilişkinizde birlikte ele alınabilecek bir mesele olarak görülüyor mu?

Ancak tehdit, korkutma, aşağılama veya hayatınızı kontrol etme davranışları varsa meseleyi yalnızca fedakârlık ya da iletişim sorunu olarak değerlendirmemek gerekir. NHS’nin ilişkide şiddet ve istismara ilişkin açıklaması, duygusal baskı ve kontrol davranışlarını da ele alır. Böyle bir durumda öncelik, tek başınıza yüzleşmek değil, güvenli biçimde destek aramaktır; maruz kaldığınız kötü davranışın sorumluluğu size ait değildir. (nhs.uk)

Kendi ihtiyaçlarınızı söylemek sürekli yoğun bir korkuya dönüşüyorsa veya aynı düzeni tekrar tekrar yaşadığınızı düşünüyorsanız, bunu bir ruh sağlığı uzmanıyla ele almayı değerlendirebilirsiniz. Özsaygıyla ilgili güçlüklerde psikolojik destek de başvurulabilecek seçenekler arasındadır. (nhs.uk)

Amaç sevdiğiniz insanlara yardım etmeyen biri olmak değil. Yardımınızın yanında seçiminizin, dinlenmenizin ve ihtiyaçlarınızın da bulunabilmesi. “Bana ihtiyaç duymasa yine yanımda olur mu?” sorusunun yanına bir soru daha ekleyebilirsiniz: “Ben, sürekli bir şeyleri çözmek zorunda kalmadan bu ilişkide kendim olarak bulunabiliyor muyum?”

Üyelik kontrol ediliyor…

🔑 Anahtar Noktalar

  • 1Fedakârlığı değerlendirirken verilen emeğin yanında seçim hakkına ve kişinin kendi ihtiyaçlarına da bakılabilir.
  • 2Terk edilme korkusu aşırı verme davranışına eşlik edebilir; ancak bütün fedakârlıklar tek bir nedenle açıklanamaz.
  • 3İhtiyaç duyulmak, sevilmek ve vazgeçilmez olmak aynı şey değildir.
  • 4Destek olmakla karşı tarafın bütün sorumluluğunu üstlenmek, yardımın kapsamı konuşularak ayrıştırılabilir.
  • 5Sınır koymak, neye gücünüzün yettiğini ve hangi sorumlulukları paylaşmak istediğinizi somutlaştırmayı içerir.
  • 6Korkutma ve kontrol davranışları, yalnızca iletişim ya da fedakârlık sorunu olarak ele alınmamalıdır.

❓ Sık Sorulan Sorular