İlişki SorunlarıVideo: 1:37

Başarınız Küçümsendiğinde: Haseti Anlamak ve Sevincinizi Korumak

Puanlar yükleniyor…

Bu videoyu değerlendirmek için bir yıldız seçin.

Bu videoda

Başarınıza gelen bir tepkiyi nasıl değerlendirebilirsiniz? Haset, kıskançlık ve eleştiri arasındaki ayrımları; niyet okumadan sınır koymayı, kendi emeğinizi sahiplenmeyi ve başkasının başarısı karşısında kendinizi yoklamayı ele alıyoruz.

Videonun Makalesini oku ↓

Yorumlar

Yorumlar herkese açıktır.

Hesabınız kontrol ediliyor…

Yorumlar yükleniyor…

Videonun Makalesi

Esra Öztürk adlı uzmanın videosundaki ana fikirden yola çıkarak hazırlanmıştır.

Başarınızı anlatırken neden kendinizi savunmaya başladınız?

Örneğin uzun zamandır istediğiniz bir işe kabul edildiğinizi düşünelim. Haberi yakınınıza heyecanla anlatıyorsunuz. Karşınızdaki kişi, “Çok sevindim ama orada da ne kadar dayanırsın, bilmiyorum” diyor. Birkaç saniye önce sevincinizi paylaşırken şimdi neden başvurduğunuzu, işi nasıl aldığınızı ve bunu gerçekten hak ettiğinizi açıklamaya başlamışsınız. Sohbetin sonunda ağzınızdan şu cümle çıkıyor: “Şans işte, çok da büyütülecek bir şey değil.”

Peki gerçekten yalnızca şans mıydı? Yoksa aranızdaki o rahatsız edici sessizlik uzamasın diye kendi sevincinizi mi küçülttünüz?

Zor zamanınızda yanınızda olmakla iyi bir haberinize eşlik etmek aynı şey değildir. İlişkinize bakarken ikisine de ayrı ayrı yer verebilirsiniz. Düştüğünüzde size destek olmuş birine minnet duymanız, başarılarınızı küçümseyen sözlerinden etkilenmediğiniz anlamına gelmez. Geçmişte gördüğünüz desteği inkâr etmeden bugünkü kırgınlığınızı da ciddiye alabilirsiniz.

Buradaki mesele herkesin sizi alkışlaması değil. Yakınlık kurduğunuz insanların yanında sevincinize ne kadar yer açabildiğiniz. Bir başarınızı anlatırken hemen savunmaya geçiyor, konuyu değiştiriyor veya emeğinizi saklıyorsanız şu soruyla başlayabilirsiniz: “Bu konuşmada tam olarak ne oldu ve ben neden kendimi küçültme ihtiyacı duydum?” Cevaba ulaşmak için önce karşınızdaki kişiye bir etiket koymanız gerekmiyor.

Kıskançlık, imrenme ve haset aynı şey mi?

Gündelik dilde “kıskanmak” sözcüğünü pek çok anlamda kullanıyoruz. Birinin sahip olduğu imkânı istemeye de sevdiğimiz birini kaybetmekten korkmaya da kıskançlık diyebiliyoruz. Bu yüzden önce hangi deneyimden söz ettiğimizi açıklamak önemli.

Psikolojide kıskançlık çoğunlukla değer verilen bir ilişkinin başka biri nedeniyle tehdit altında hissedilmesiyle açıklanır. Örneğin bir arkadaşınızın yeni arkadaşlığı karşısında onun hayatındaki yerinizi kaybetmekten korkmanız gibi. Amerikan Psikoloji Birliğinin kıskançlık tanımı, bu ilişkiyi kaybetme tehdidini merkeze alır. Dolayısıyla “Onda var, bende de olsun” isteğiyle kıskançlığı birebir eşitlemek kavramı daraltır. (İlgili sayfa)

Başkasının başarısına veya sahip olduklarına yönelik eksiklik ve içerleme duygusu ise İngilizcedeki envy kavramıyla açıklanır. Amerikan Psikoloji Birliğinin bu duyguya ilişkin tanımı, başka birinin niteliklerine ya da kazanımlarına sahip olma isteğinin doğurduğu hoşnutsuzluğa odaklanır. Bu duygu, yalnızca karşı tarafın elindekini kaybetmesini istemekten ibaret değildir. (İlgili sayfa)

Türkçede imrenme derken daha çok “Ben de yapabilsem” yönünü, haset derken ise başkasının sahip olduğuna tahammül edemeyen, onu değersizleştirmeye yönelebilen tarafı vurgulayabiliyoruz. Ancak bu sözcükleri insanlar hakkında kesin hüküm veren kutulara dönüştürmemek gerekir.

Asıl önemli ayrım, bir duygunun hissedilmesiyle o duygunun karşı tarafa nasıl yansıtıldığı arasındadır. Birinin başarısı içinizde bir sızı yaratabilir. O sızıya dayanarak onun emeğini küçümsemek ise ayrıca değerlendirilmesi gereken bir davranıştır.

Bir cümleden niyet değil, ilişkideki örüntü anlaşılır

“Çok sevindim ama...” diye başlayan her cümle haset kanıtı değildir. Kişi kaygısını beceriksizce ifade etmiş, sizi yanlış anlamış veya o sırada kendi derdine gömülmüş olabilir. Bunlar söylenen sözün etkisini ortadan kaldırmaz; yalnızca tek bir açıklamaya hemen bağlanmamayı sağlar.

Burada gözlemle yorumu ayırabilirsiniz. “Başarımı anlattığımda konuyu değiştirdi” gözlemdir. “Benim başarılı olmamı istemiyor” ise bir yorumdur. NHS’nin ilişkilerde anlaşmazlıkları ele alan açıklaması, yaşanan olayla ona yüklediğimiz anlamı ayırmayı ve başka açıklamaları da düşünmeyi önerir. (nhs.uk)

Örneğin bir arkadaşınızın güzel haberinizi duyduğunda kısa cevap verdiğini düşünelim. Sonradan sizi arayıp ayrıntıları soruyorsa ilk tepkinin anlamı değişebilir. Ama her iyi haberinizde emeğinizi yok sayıyor, başkalarıyla kıyaslıyor ve kırıldığınızı söylediğinizde sizi alaya alıyorsa artık tekrar eden davranışa bakmak daha anlamlıdır.

Kendinize şunları sorabilirsiniz:

  • Bu tepki bir defalık mı, benzer durumlarda tekrarlanıyor mu?
  • Söylediği şey somut bir kaygı mı, genel bir değersizleştirme mi?
  • Etkisini anlattığımda anlamaya mı çalışıyor, beni mi suçluyor?
  • Bu kişinin yanında iyi haberlerimi giderek daha çok saklıyor muyum?

Bu sorular birini teşhis etmek için değil, ilişkinizde ne yaşadığınızı netleştirmek içindir. Sınır koyabilmek için karşınızdakinin iç dünyasını kesin olarak çözmeniz gerekmez. Bildiğiniz davranış ve yaşadığınız etki, konuşmak için yeterli bir başlangıç olabilir.

“Senin iyiliğin için” denilen her şey faydalı mı?

Bir sözün başına “Senin iyiliğin için söylüyorum” eklenmesi, o sözü kendiliğinden özenli yapmaz. Ama bir yorumun canınızı sıkması da onun mutlaka kötü niyetli olduğunu göstermez. Bakın, burada iki şeyi birlikte tutmak gerekiyor: Hem incinmenizi ciddiye almak hem de her rahatsız edici bilgiyi haset diye kenara bırakmamak.

Örneğin yeni bir iş kurduğunuzu düşünelim. Yakınınız “Masrafları nasıl karşılayacağını merak ettim, istersen hesabına birlikte bakabiliriz” diyebilir. Bu cümlede konuşulabilecek somut bir mesele vardır. “Sen zaten başladığın hiçbir şeyi bitiremezsin” cümlesi ise bütçeyi değil, doğrudan sizi hedef alır.

Geri bildirimi değerlendirirken şu ayrımlar işinize yarayabilir:

  • Konuya mı odaklanıyor, kişiliğinize mi? Bir planın riskiyle sizin değersiz veya beceriksiz olduğunuz iddiası aynı değildir.
  • Açıklanabilir mi? “Şu gideri hesaba katmamış olabilirsin” konuşulabilir; “Senden olmaz” ise belirsiz ve genelleyicidir.
  • Söz hakkınız var mı? Sorularınıza yer açılıyor mu, yoksa yorum tartışılmaz bir hüküm gibi mi sunuluyor?

Zamanlamayı da konuşabilirsiniz. Başarınızı ilk paylaştığınız anda kutlanmaya ihtiyaç duyup olası güçlükleri başka zaman değerlendirmek isteyebilirsiniz. Bu, gerçeklerden kaçmak anlamına gelmez. “Bu noktayı konuşalım, ama bugün önce bu haberin sevincini yaşamak istiyorum” diyebilirsiniz. Hem düşünmeye açık kalmak hem de sevincinize alan istemek mümkündür.

Başkasını rahatlatmak için kendinizi küçültüyor musunuz?

“Çok da önemli değil.” “Herkes yapardı.” “Zaten kolaydı.” Bu cümleleri gerçekten böyle düşündüğünüz için mi söylüyorsunuz, yoksa karşınızdaki kişi rahatsız olmasın diye mi?

Örneğin bir sınava hazırlanmak için aylarca emek verdiğinizi düşünelim. Sonucu anlattığınızda yakınınızın yüzü düşüyor. Siz de hemen sınavın kolay olduğunu söyleyip başka konuya geçiyorsunuz. O anda aranızdaki gerilimi azaltmış olabilirsiniz. Ama kendi deneyiminizin önemli bir kısmını da konuşmanın dışına çıkarmış olursunuz: Zorlandınız, çalıştınız ve sonunda sevindiniz.

Bu noktada kendinize sert davranmanız gerekmiyor. Belki o konuşmayı uzatmak istemediniz. Belki ilişkinizi korumanın yolunu o an böyle buldunuz. Yine de bundan sonraki konuşmalarda başka bir seçeneğiniz olup olmadığını düşünebilirsiniz. “Şansın da payı vardı, ama gerçekten çok emek verdim” demek, kimseyi aşağılamadan kendi katkınızı görünür kılar.

Metin Karaahmetli’nin birini istemekle onun tarafından seçilmeyi istemek arasındaki ayrımı ele alan yazısı, romantik ilişkilerde kendi isteğinizin onay arayışının gerisine düşmesini sorgular. Başarınızı paylaşırken de benzer bir düşünme sorusu kullanabilirsiniz: “Bu ilişkide gerçekten paylaşım mı arıyorum, yoksa bu kişiden değerli olduğuma dair bir onay mı bekliyorum?”

Birinin sizi takdir etmesini istemekle, kendi emeğinizi ancak o takdir ettiğinde gerçek saymak arasında fark var. Bu farkı görmek, onay ihtiyacınız için kendinizi suçlamak değil; kendi değerlendirmenize de söz hakkı vermektir.

Emeğinizi sahiplenmek, kendinizi üstün görmek değildir

Başarınızı küçültmemek için onu kusursuzlaştırmanız gerekmiyor. Elde ettiğiniz sonuçta kendi çabanızın, aldığınız desteğin, koşulların ve şansın farklı payları bulunabilir. Bunları birlikte görmek mümkün. Başkasının katkısını kabul etmek kendi emeğinizi silmez; emeğinizi kabul etmek de her şeyi tek başınıza yaptığınızı iddia etmek değildir.

Örneğin bir projeyi tamamladığınızı düşünelim. Bir arkadaşınız yol göstermiş, çalışma arkadaşınız destek olmuş ve siz de uzun süre sorumluluk almış olabilirsiniz. “Yardım aldım ve kendi payıma düşeni yaptım” cümlesi, ne kendinizi büyütür ne de görünmez kılar.

Başarınıza bakarken üç ayrı sorudan yararlanabilirsiniz:

  1. Somut olarak ne yaptım, neyi tamamladım veya ne öğrendim?
  2. Bu süreçte benim çabam ve seçimlerim nelerdi?
  3. Hangi destekler ve koşullar işimi kolaylaştırdı?

Bu soruların amacı kendinize övgü konuşması hazırlamak değil. Başkalarının tepkisinden bağımsız olarak ne yaşadığınızı daha açık tarif edebilmek.

Aynı açıklık, gelişebileceğiniz tarafları görmenize de yer bırakır. Bir işi başarmış olmanız artık hiç eleştiri duymamanız gerektiği anlamına gelmez. Bir eleştirinin haklı tarafını kabul ederken tamamladığınız işi takdir edebilirsiniz. “Bunu yaptım ve hâlâ öğreniyorum” cümlesinde çelişki yoktur. Sevincinizi korumak, öğrenmeye kapıyı kapatmak değildir; öğrenebilmek için önce kendinizi değersiz ilan etmek zorunda olmadığınızı görmektir.

Kırıldığınızı suçlamadan nasıl söyleyebilirsiniz?

Karşınızdakine “Sen beni kıskanıyorsun” dediğinizde konuşmanın merkezi onun niyetine kayabilir. Oysa sizin anlatmak istediğiniz, söylenen sözün üzerinizde bıraktığı etki olabilir. NHS, ilişkilerde açık konuşmayı ve karşı tarafı dinlemeyi; konuşma sakin biçimde sürdürülemiyorsa ara verip yeniden dönmeyi önerir. (nhs.uk)

Örneğin bir yakınınızın başarınızı yine şansa bağladığını düşünelim. Böyle bir durumda konuşmayı şu sırayla kurmayı deneyebilirsiniz:

  1. Olayı belirtin: “Sonucumu anlattığımda bunu yalnızca şansa bağladın.”
  2. Etkisini anlatın: “Emek verdiğim kısmın görülmediğini hissettim ve kırıldım.”
  3. İhtiyacınızı söyleyin: “Bu haberi paylaşırken biraz da sevincime eşlik edilmesini istiyorum.”
  4. Talebinizi somutlaştırın: “Eleştirilerin varsa onları ayrıca konuşabiliriz.”

Bunlar ezberlenecek kusursuz cümleler değil. Kendi konuşma biçiminize göre daha kısa da söyleyebilirsiniz: “Kaygını duydum. Ama bu söz benim sevincimi küçülttü.”

Karşınızdaki kişi “Öyle demek istemedim” diyebilir. Niyetini kabul etmekle yaşadığınız etkiyi geri çekmek aynı şey değildir. “Beni incitmek istemediğini duyuyorum; yine de bu sözden etkilendim” diyebilirsiniz.

Konuşmanın sonucu yalnızca sizin cümlelerinize bağlı değildir. Kendinizi ne kadar özenli anlatırsanız anlatın, karşı taraf dinlemeye açık olmayabilir. Bu yüzden hedefiniz onu mutlaka ikna etmek değil, ne yaşadığınızı ve neye ihtiyaç duyduğunuzu anlaşılır biçimde ortaya koymak olabilir. Sonrasında verilen karşılık da ilişkiniz hakkında düşünebileceğiniz yeni bir bilgi sunar.

Sınır koymak, herkesi hayatınızdan çıkarmak demek değil

Sınır, karşınızdaki kişiye hangi duyguyu hissedeceğini söylemek değildir. Daha çok, belirli bir davranış karşısında sizin ne yapacağınızı açıklamaktır. NHS’nin ilişki önerileri de başkalarına destek olurken kendi iyi oluşunuzu korumaya ve verebileceğiniz desteğin sınırını düşünmeye yer verir. (nhs.uk)

Örneğin başarılarınızla alay edilen bir konuşmada, “Bu şekilde konuşulduğunda konuyu sürdürmek istemiyorum” diyebilirsiniz. Ardından gerçekten konuyu değiştirmek veya konuşmaya ara vermek, söylediğiniz sınırın davranış tarafıdır. “Bir daha asla böyle hissetmeyeceksin” demekse yerine getirilmesini denetleyemeyeceğiniz bir beklentidir.

Her ilişkide aynı mesafeyi seçmeniz gerekmez. Bazı kişilerle kırgınlığı konuşmak istersiniz. Bazılarıyla belirli konuları daha az paylaşırsınız. Bazı ilişkilerdeyse görüşme biçiminizi yeniden düşünürsünüz. Bunların hiçbirini tek bir konuşmanın hemen ardından kesinleştirmek zorunda değilsiniz.

Aileden biriyle, yakın arkadaşla ve iş yerindeki bir yöneticiyle konuşmanın koşulları da aynı değildir. Günlük temasınız, bağımlı olduğunuz imkânlar ve kendinizi ne kadar güvende hissettiğiniz, atabileceğiniz adımları etkiler. Bu nedenle sınır koymayı büyük bir yüzleşme gösterisi gibi düşünmeyin. Bazen kısa bir cümle, bazen daha az ayrıntı paylaşmak, bazen de önce güvendiğiniz biriyle seçeneklerinizi konuşmak daha uygun gelebilir.

Başkasının duygusunu anlamaya çalışabilirsiniz. Fakat o duyguyu hafifletmenin tek yolu kendi başarınızı inkâr etmek olmak zorunda değildir. Şefkatle kendinizi korumak arasında mutlaka birini seçmeniz gerekmiyor.

Başkasının başarısı sizin içinize dokunduğunda ne yapabilirsiniz?

Bakın, bu konuyu yalnızca “Bana bunu kim yapıyor?” sorusuyla ele alırsak önemli bir tarafı kaçırırız. Bazen başkasının güzel haberi bizim de içimizde bir eksikliği sızlatabilir. O anda kendinize “Ben nasıl böyle hissederim?” diye yüklenmek yerine neye dokunduğunu anlamayı deneyebilirsiniz.

Örneğin arkadaşınız istediği bölüme kabul edilmiş, siz ise yeniden hazırlanıyor olun. Onun adına sevinmek isterken kendi hayal kırıklığınızla da karşılaşabilirsiniz. Burada sorulabilecek soru şudur: “Şu an onun başarısını mı değersizleştirmek istiyorum, yoksa kendi üzüntüme yer açmaya mı ihtiyacım var?”

Tepki vermeden önce içinizde geçen cümleyi fark etmeye çalışabilirsiniz. “Ben geride kaldım” mı diyorsunuz? “Benim emeğim görülmüyor” mu? Ardından bunu karşınızdakine yönelteceğiniz yorumdan ayırabilirsiniz. İçinizden geçen her cümleyi onun başarısı hakkında söylemeniz gerekmiyor.

Sevi Yağmur Adar’ın tepki vermeden önce ne olduğunu fark etmeye odaklanan duygu düzenleme açıklaması, genel bir kişilik hükmü yerine yaşanan anı incelemeyi ele alır. Burada da “Ben kötü biriyim” demek yerine, hangi düşüncenin ardından hangi davranışa yöneldiğinize bakabilirsiniz.

Örneğin küçümseyici bir söz söylediğinizi fark ederseniz, “Az önce emeğini yok sayan bir yorum yaptım. Bu adil değildi” diye sorumluluk alabilirsiniz. Kendi güçlüğünüzü anlatmak isteyebilirsiniz; ama bunu karşı tarafın sevincini geri çekmesini bekleyen bir talebe çevirmeden. Olgunluk, hiç zorlanmamak değil, zorlandığınızda başkasına nasıl davrandığınızı da görebilmektir.

Sevincinize yer açan bir ilişkide ne ararsınız?

Sevincinize eşlik eden insan, her kararınızı doğru bulan veya sizi sürekli öven kişi olmak zorunda değildir. Örneğin bir arkadaşınız yeni işiniz için sizi kutlayıp daha sonra zorlandığınız bir noktayı dürüstçe konuşabilir. Burada aradığınız şey eleştirisizlik değil; hem sevincinizin hem de ihtiyaç duyduğunuz gerçekçi konuşmaların ilişkide yer bulabilmesidir.

Kendinize şu soruyu yöneltebilirsiniz: “Bu kişinin yanında iyi haberimi anlatmak için önce onu küçültmem gerekiyor mu?” Ardından tersini de sorun: “Ben onun iyi haberine ne kadar yer açabiliyorum?” Böylece yalnızca kimden uzaklaşacağınızı değil, nasıl bir karşılıklılık istediğinizi de düşünmüş olursunuz.

Bir kişiyle yaşadığınız güçlüğü bütün ilişkilerinize taşımak zorunda değilsiniz. Kiminle neyi paylaşmak istediğinizi ayrı ayrı değerlendirebilirsiniz. Tekrar eden küçümseyici konuşmalar karşısında kendinizi ifade etmekte zorlanıyor veya bu ilişkilerin günlük yaşamınıza etkisini anlamak istiyorsanız, psikolojik destek sürecinde yaşanan somut örnekleri ele almayı düşünebilirsiniz. Bunun için karşınızdaki kişiye hasetli olduğuna dair bir tanı koymanız gerekmez.

Başarınız bir başkasının eksiklik duygusuna ayna tutmuş olabilir; ama aynada ne gördüğünü kesin olarak bilemezsiniz. Bilebileceğiniz şey, size nasıl davranıldığı ve sizin buna nasıl karşılık vermek istediğinizdir. Kendi ışığınızı kısmadan da başkasına duyarlı olabilirsiniz. Sevincinizi korumak, herkesin gözünü kamaştırmak değil; kendi hayatınızda olan güzel bir şeye siz de yer açabilmektir.

Üyelik kontrol ediliyor…

🔑 Anahtar Noktalar

  • 1Kıskançlık, imrenme ve haseti konuşurken duyguyu, davranışı ve varsayılan niyeti birbirinden ayırmak.
  • 2Tek bir tepki yerine tekrar eden davranışlara ve kırgınlık dile getirildiğinde verilen karşılığa bakmak.
  • 3Somut geri bildirimle kişiliği hedef alan küçümseme arasındaki farkı değerlendirmek.
  • 4Başarıda emeğin, desteğin ve koşulların payını birlikte görerek kendi katkısını sahiplenmek.
  • 5Niyet suçlaması yerine gözlem, etki, ihtiyaç ve somut taleple konuşmak.
  • 6Başkasının başarısı karşısında hissedilen güçlüğü fark ederek küçümseyici davranışın sorumluluğunu almak.

❓ Sık Sorulan Sorular