İyi hissetmek isterken değişimden çekinmek
Seni yoran bir durumun değişmesini istiyorsun. Ama değişmek için bir şey yapma ihtimali belirdiğinde geri çekiliyorsun. Sonra da kendine soruyorsun: “Madem bu kadar mutsuzum, neden hâlâ aynı yerdeyim?” Bu sorunun cevabı her zaman yeterince istememek değildir. Bazen istediğin şey rahatlamaktır; korktuğun şey ise rahatlamak için alıştığın düzenden uzaklaşmak zorunda kalmaktır.
İyileşmek istememek gibi görünen durumun içinde, değişimin sonuçlarından çekinmek olabilir. Daha huzurlu olmak istersin ama bunun ilişkilerini nasıl etkileyeceğini bilemezsin. Kendine daha iyi davranmak istersin ama alıştığın sert iç ses olmadan sorumluluklarını yerine getirip getiremeyeceğinden kuşkulanırsın. İstediğin sonuçla o sonuca giderken karşılaşabileceğin belirsizlik aynı şey değildir.
Bu yüzden değişimden korkmak, acı çekmeyi istemek anlamına gelmez. Bir yandan mevcut durumun sürmesini istemezken diğer yandan onun yerine ne geleceğinden korkabilirsin. Burada kendine “Neden böyleyim?” diye yüklenmek yerine daha belirgin bir soru sorabilirsin: “Değişirsem ne olacağından çekiniyorum?”
Buradaki iyileşmeyi yalnızca bir belirtinin ortadan kalkması olarak düşünmek zorunda değilsin. İhtiyacını söyleyebilmek, kendini sürekli suçlamadan bir hataya bakabilmek ya da bir ilişkide neye razı olduğunu fark etmek de bu konuşmanın içinde yer alabilir. Ama herkesin önündeki değişim aynı değildir. Önce senin için neyin değişmesini istediğini anlamak gerekir.
Tanıdık olan neden bırakılması zor gelir?
Alıştığın bir hayat sana iyi gelmeyebilir. Yine de o hayatın içinde nasıl hareket edeceğini az çok bilirsin. Hangi konuşmada susacağını, birinin tepkisini nasıl yatıştıracağını, hayal kırıklığı yaşadığında kendine ne söyleyeceğini öğrenmiş olabilirsin. Değişim, yalnızca bir sıkıntıyı geride bırakmak değil, bildiğin bu yolların yerine başka yollar aramak demektir.
Örneğin her anlaşmazlıkta kendi isteğinden vazgeçtiğini düşünelim. Bu durum seni yoruyor olabilir. Ama nasıl sonuçlanacağını tahmin edebiliyorsundur: Konu kapanır, karşı taraf sakinleşir, sen de rahatsızlığını içine atarsın. Kendi isteğini açıkça söylediğinde ise konuşmanın nereye gideceğini bilmiyorsundur. Eski durumun çekiciliği mutluluk değil, tahmin edilebilirlik olabilir.
Burada önemli bir ayrım var: Tanıdık olmak, güvenli veya sana iyi geliyor olmakla aynı şey değildir. Metin Karaahmetli’nin iyileşme isteğiyle değişim korkusunun nasıl bir arada bulunabileceğini ele alan yazısı, alışılmış davranışların içinde kendini nasıl koruyacağını biliyor olman üzerinden bu ayrımı derinleştiriyor.
Gelecekte neler olabileceğini sürekli düşünmek de belirsizliği daha ağır hissettirebilir. NHS’nin değişim ve belirsizlikle baş etmeye ilişkin açıklaması, uzak geleceğin tamamına odaklanmak yerine bugün etkileyebildiğin alanları ayırmayı öneriyor. Bu, geleceği önemsememek değil; henüz cevabı olmayan bütün soruları aynı anda çözmeye çalışmamaktır. (nhs.uk)
Değişirsem ne kaybedeceğimi düşünüyorum?
Değişimin yalnızca kazandıracaklarına bakınca tereddüdünü anlamak zorlaşabilir. Daha rahat olacaksan, daha özgür hissedeceksen veya kendine daha çok alan açacaksan neden duruyorsundur? Çünkü sen bunların yanında bir kayıp ihtimali de görüyor olabilirsin. Bu kaybın ne olduğunu adlandırmak, korkuyu daha anlaşılır hâle getirebilir.
Örneğin hep yardım eden kişi olduğunu düşünelim. Artık her talebe yetişmemek istiyorsun. Ama bununla birlikte “Bana eskisi kadar ihtiyaç duymazlarsa ilişkimiz neye dayanacak?” sorusu geliyor olabilir. Burada değişen yalnızca takvimin değildir. İlişki içinde kendini tanımladığın yer de sorgulanıyordur. Yardım etmeyi azaltmak, senin gözünde değerini kaybetme ihtimaliyle birleşmiş olabilir.
Kendine şu soruları sorabilirsin:
- Değişmesini istediğim davranış bana bugün ne sağlıyor?
- Onu bırakırsam hangi tepkiyle karşılaşmaktan korkuyorum?
- Kaybetmekten çekindiğim şey bir insan mı, bir rol mü, bir umut mu?
- Bu kayıp kesin mi, olası mı, yoksa henüz sınamadığım bir tahmin mi?
- Bir kayıp yaşanırsa hangi desteğe ihtiyaç duyarım?
Bu soruların amacı korkunun mantıksız olduğunu kanıtlamak değildir. Bazı değişimlerin gerçek bedelleri vardır. Maddi koşullar, bakım sorumlulukları, barınma veya destek imkânları kararı etkileyebilir. Her duraksamayı psikolojik bir engel diye açıklamak, hayatın somut koşullarını gözden kaçırır. Bazen ihtiyaç cesaret toplamak kadar seçenekleri çoğaltmak ve hazırlık yapmaktır.
Hayır demek neden yalnızca bir kelimeden ibaret değildir?
Yıllardır herkesi memnun etmeye çalışıyorsan bir gün hayır demek kolay gelmeyebilir. Çünkü sen yalnızca bir isteği geri çevirmiyorsundur. Karşı tarafın hayal kırıklığıyla, olası sitemiyle ve kendin hakkında düşünecekleriyle de karşılaşmayı düşünüyorsundur. “Bunu yapmak istemiyorum” cümlesinin arkasından “Peki, beni yine de sevecek mi?” sorusu gelebilir.
Örneğin bir arkadaşının her hafta sonu senden yardım istediğini düşünelim. Bu kez dinlenmeye ihtiyacın var. Yardım edersen kendi ihtiyacın yine ertelenecek; hayır dersen bencil bulunmaktan korkuyorsun. Böyle bir durumda mesele yalnızca hangi cümleyi kuracağın değildir. Başkasının senden memnun olmadığı bir anda kendine nasıl bakacağın da önem kazanır.
Burada iki şeyi ayırabilirsin: Karşı tarafın duygusunu önemsemek ve o duyguyu bütünüyle düzeltmekle kendini sorumlu tutmak. Birinin isteğini karşılayamamak, onun yaşadığı hayal kırıklığını küçümsemek zorunda olduğun anlamına gelmez. Aynı şekilde birinin hayal kırıklığı yaşaması da senin ihtiyacının otomatik olarak geçersiz olduğu anlamına gelmez.
Güvenli bir ilişkide kullanabileceğin varsayımsal bir ifade şöyle olabilir: “Bu hafta sonu yardımcı olamayacağım, dinlenmeye ihtiyacım var.” Uzun bir savunma yerine ihtiyacını anlaşılır biçimde söylemeyi deneyebilirsin. Ancak bu cümlenin herkesi memnun edeceğinin garantisi yoktur. Sınır koymak, insanların tepkilerini yönetmekten çok kendi imkânını ve isteğini açıklaştırmaktır. Sonrasında hissettiğin suçluluk da tek başına yanlış yaptığının kanıtı sayılmaz.
Bir ilişkiden ayrılmayı düşünürken aslında nelerden korkarsın?
Seni mutsuz eden bir ilişkiden çıkmak yalnızca bir kişiden uzaklaşmak gibi gelmeyebilir. Birlikte kurduğun düzen, alıştığın iletişim, geleceğe dair planlar ve yalnız kalmama hissi de kararın içinde olabilir. Bu yüzden “Mutlu değilsen neden ayrılmıyorsun?” sorusu, kararın taşıdığı bütün anlamları görmeyebilir.
Örneğin uzun zamandır anlaşılmadığın bir ilişkide olduğunu düşünelim. Ayrılmayı düşündüğünde önce yaşadığın kırgınlıkları hatırlıyorsun. Sonra akşam kiminle konuşacağını, ortak arkadaşlarınla ilişkinin nasıl olacağını ve hafta sonlarını nasıl geçireceğini düşünüyorsun. Birlikte planladığın hayatı da bırakacakmışsın gibi geliyor. Burada yalnızlık korkusuyla birlikte bir geleceğe veda etme ihtimali de vardır.
Zeynep Sude Bacacı’nın ilişkiden ayrılmanın neden zor gelebileceğini ele alan yazısındaki ayrım bu noktada yardımcı bir soru sunuyor: Bugün yaşadığın yakınlığa mı tutunuyorsun, geçmişteki ilişkiye mi, yoksa henüz gerçekleşmemiş bir ihtimale mi? Bunlar birbirine benzese de aynı şeyi anlatmaz.
Bu soruların cevabı senin yerine kalma veya ayrılma kararı vermez. İlişkiyi değerlendirmek, tek bir duygudan sonuç çıkarmaktan daha geniş bir iştir. İhtiyaçlarını konuşabiliyor musun? Sorunlar karşılıklı olarak ele alınabiliyor mu? Değişim için yalnızca söz mü var, gözleyebildiğin davranışlar da var mı? Korktuğun gelecekle bugün yaşadığın ilişkiyi ayrı ayrı değerlendirmek, neyi korumaya çalıştığını daha açık görmene alan açabilir.
Kendine şefkat göstermek neden garip gelebilir?
Kendini sürekli eleştiriyorsan daha anlayışlı bir iç konuşma başlangıçta sana yabancı gelebilir. “Kendime yüklenmezsem gevşerim”, “Hatalarımı ciddiye almam” veya “Böyle yaparsam kendimi kandırmış olurum” diye düşünebilirsin. Sertliğin sorumlulukla aynı şey olduğuna inanıyorsan şefkat göstermek, alıştığın denetimi bırakmak gibi görünebilir.
Oysa burada iki farklı cümleyi karşılaştırabilirsin: “Bu işi zamanında bitiremedim” ve “Ben zaten hiçbir şeyi beceremiyorum.” İlki belirli bir durumu anlatır. İkincisi tek bir durumdan bütün kişiliğin hakkında hüküm çıkarır. NHS’nin düşünce kaydı açıklaması, yaşanan olayı, duyguyu, düşünceyi ve düşünceyi destekleyen ya da desteklemeyen kanıtları ayrı ayrı incelemeyi önerir. (nhs.uk)
Örneğin bir teslim tarihini kaçırdığını düşünelim. Kendine şefkatli yaklaşmak, bunun önemsiz olduğunu söylemek zorunda değildir. “Geciktim ve bunun bir sonucu var. Nerenin aksadığını anlamam, gerekiyorsa durumu açıklamam ve sonraki iş için daha gerçekçi plan yapmam gerekiyor” diyebilirsin. Hem sorumluluğu görebilir hem de kendini bütünüyle değersizleştirmekten uzak durabilirsin.
Daha dengeli bir düşünce, zorla olumlu bir cümle kurmak anlamına gelmez. Düşünce kaydında amaç, eldeki bilgileri inceleyerek daha gerçekçi veya tarafsız bir alternatif oluşturmaktır. İlk anda bu cümlenin sana tamamen doğal gelmesi de gerekmez; önce eski hükmün dışında başka bir açıklama olup olmadığına bakabilirsin. (nhs.uk)
Yeni olanın rahatsızlığı ile gerçek riski ayırmak
Bir davranışın sana yabancı gelmesiyle gerçekten tehlikeli olması aynı şey değildir. Ama bu ayrımı tersine çevirip her korkuyu yalnızca alışkanlık diye yorumlamak da doğru olmaz. Yeni bir davranışı düşünürken hem içindeki duyguyu hem içinde bulunduğun koşulları dikkate almak gerekir.
Örneğin fikrine saygı gösteren bir arkadaşına farklı düşündüğünü söylemekten çekindiğini düşünelim. Burada beklediğin tepkiyle daha önce gözlemlediğin tepkileri karşılaştırabilirsin. Daha önce anlaşmazlık yaşadığınızda ne olmuştu? Şu anki korkun bildiğin bir davranışa mı dayanıyor, yoksa henüz gerçekleşmemiş bir ihtimali mi kesinmiş gibi ele alıyorsun?
Sevi Yağmur Adar’ın duygu ile duygudan çıkardığımız sonucu ayıran açıklaması, “Korkuyorum” ile “Kesinlikle zarar göreceğim” cümlelerinin farkını görünür kılıyor. İlki yaşadığın duyguyu, ikincisi geleceğe ilişkin bir çıkarımı anlatır. Duygunu ciddiye almak için çıkarımını sorgulamadan kabul etmek zorunda değilsin.
Buna karşılık tehdit, şiddet veya zorlayıcı kontrol bulunan bir durumda mesele yalnızca farklı bir davranışı denemek değildir. Böyle bir koşulda önceliği güvenliğe ve uygun desteğe vermek gerekir; doğrudan yüzleşmek her zaman güvenli bir seçenek olmayabilir. “Değişmekten korkma” cümlesi, kendini risk altında bırakman gerektiği anlamına gelmemeli. Hangi adımın mümkün olduğu, içinde bulunduğun gerçek koşullarla birlikte düşünülmelidir.
Büyük bir karar yerine küçük bir adım nasıl düşünülür?
Değişimi bir anda bambaşka biri olmak gibi düşündüğünde önünde çok büyük bir görev belirebilir. Hep evet diyen biriyken artık hiçbir şeye evet dememek veya kendini eleştirirken birden hep anlayışlı olmak zorundaymışsın gibi gelebilir. Oysa incelemek istediğin şey daha küçük ve belirli bir davranış olabilir.
NHS, değişim dönemlerinde işleri yönetilebilir parçalara ayırmayı ve kısa vadede yapılabilecek olana odaklanmayı öneriyor. Bu yaklaşım bütün belirsizliği ortadan kaldırmaz; ama aynı anda her şeyi çözmek yerine ele alabileceğin bir sonraki işi belirlemene yardımcı olabilir. (nhs.uk)
Örneğin güvenli bir ilişkide senden bir şey istendiğinde otomatik olarak kabul ettiğini düşünelim. İlk adımın hemen hayır demek olması gerekmeyebilir. “Takvimime bakıp sana döneyim” diyerek karar vermeden önce düşünmek için zaman ayırabilirsin. Bu aralıkta gerçekten isteyip istemediğine, imkânının olup olmadığına ve neyi göze alabildiğine bakabilirsin.
Küçük bir adımı düşünürken şu sırayı kullanabilirsin:
- Değişmesini istediğin davranışı somutlaştır: “Her isteği hemen kabul ediyorum.”
- En çok çekindiğin sonucu yaz: “Düşünmek için zaman istersem kızacak.”
- İçinde bulunduğun koşulda güvenli ve mümkün olan davranışı belirle.
- Sonrasında yalnızca hislerine değil, gerçekte ne olduğuna da bak.
Amaç her denemeden iyi bir sonuç çıkarmak değildir. Karşındaki kişinin tepkisi hoşuna gitmeyebilir. Yine de “Ne bekliyordum, ne oldu, şimdi neye ihtiyacım var?” soruları, bir sonraki kararını daha somut bilgiyle düşünmeni sağlayabilir.
Kararsız kalmak bütün isteğinin sahte olduğunu göstermez
Bir gün değişmeye yakın hissedip ertesi gün eski düzene dönmek isteyebilirsin. Böyle bir anda kendine “Demek ki aslında istemiyorum” demeden önce neyin değiştiğine bakabilirsin. Yeni bir tepkiyle mi karşılaştın? Beklediğinden fazla yoruldun mu? Planladığın adım mevcut koşulların için fazla büyük müydü?
Örneğin ihtiyaçlarını açıkça söylemeye karar verdiğini düşünelim. Bir konuşmada bunu yapıyorsun, başka bir konuşmada ise yine susuyorsun. İkinci durum, ilk konuşmada ne yaptığını ortadan kaldırmaz. Ama sana bir ayrım gösterebilir: Bazı insanlarla konuşmak daha kolayken bazı ilişkilerde daha fazla hazırlığa veya desteğe ihtiyaç duyuyor olabilirsin.
Burada kendini yalnızca sonuç üzerinden değerlendirmek yerine sürecin hangi kısmında zorlandığını sorabilirsin. İhtiyacını fark etmekte mi zorlanıyorsun? Söyleyeceğin cümleyi bulmakta mı? Karşı tarafın tepkisinden sonra kararının arkasında durmakta mı? Bunlar aynı güçlük değildir ve her biri farklı bir düşünme alanı açar.
Kararsızlığı anlamak, süresiz biçimde aynı yerde kalmak zorunda olduğun anlamına gelmez. Ama kendini zorlamakla kendini anlamak arasındaki farkı korumana yardımcı bir çerçeve sunar. “Bir daha asla eski davranışı yapmayacağım” yerine “Bu davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığını daha açık görmek istiyorum” diye yaklaşabilirsin. Böylece dikkatini kendine hüküm vermekten, yaşadığını incelemeye çevirmiş olursun.
Destek almak için korkunun tamamen geçmesini beklemek gerekir mi?
Destek aramak için değişime bütünüyle hazır olman gerektiğini düşünebilirsin. Ne istediğini kesin olarak bilmeden bir uzmanla konuşmanın anlamsız olacağını da düşünebilirsin. Oysa görüşmeye taşıyabileceğin konu tam olarak bu kararsızlık olabilir: “Böyle devam etmek istemiyorum ama başka türlü olursa ne yaşayacağımdan korkuyorum.”
NIMH’nin psikoterapiye ilişkin açıklaması, psikoterapinin zorlayıcı duygu, düşünce ve davranışları anlamaya ve değiştirmeye yönelik farklı yaklaşımlar içerdiğini belirtiyor. Uzun süren stres, ilişki sorunları veya günlük yaşamı etkileyen güçlükler destek arama nedenleri arasında yer alıyor. Destek sürecinin nasıl ilerleyeceği kişinin ihtiyaçlarıyla birlikte değerlendirilir. (nimh.nih.gov)
Böyle bir görüşmede yalnızca değiştirmek istediğin şeyi değil, korumak istediğin şeyi de anlatabilirsin. “Hayır demek istiyorum ama ilişkimi kaybetmekten korkuyorum” veya “Kendime daha anlayışlı davranmak istiyorum ama sorumluluklarımı bırakacağımdan çekiniyorum” gibi cümleler başlangıç olabilir. Bunlar çözülmüş bir karar sunmaz; üzerinde çalışılabilecek soruyu görünür kılar.
Tanıdık olanın artık sana iyi gelmediğini kabul etmek, o gün her şeyi değiştirmen gerektiği anlamına gelmez. Kabul etmekle hazır olmak aynı şey değildir. Bazen başlangıç, alıştığın düzeni savunmayı bırakıp onun sana ne verdiğine ve senden ne götürdüğüne dürüstçe bakmaktır. Sonraki adımı da korkunu yok sayarak değil, ihtiyacını ve koşullarını birlikte gözeterek düşünebilirsin.