DiğerVideo: 0:52

Bilişsel Çarpıtmalar: Keskin Düşünceleri Nasıl Fark Ederiz?

Puanlar yükleniyor…

Bu videoyu değerlendirmek için bir yıldız seçin.

Bu videoda

“Hep benim başıma geliyor” ya da “Başaramazsam her şey biter” düşünceleri bizi nasıl etkiler? Düşünceyle gerçeği ayırmayı, alternatif açıklamalar geliştirmeyi ve zor duyguları yok saymadan daha dengeli düşünmeyi ele alıyoruz.

Videonun Makalesini oku ↓

Yorumlar

Yorumlar herkese açıktır.

Hesabınız kontrol ediliyor…

Yorumlar yükleniyor…

Videonun Makalesi

Sevi Yağmur Adar adlı uzmanın videosundaki ana fikirden yola çıkarak hazırlanmıştır.

Kötü hissettiğimizde aklımızdan ne geçiyor?

Bir şey yolunda gitmediğinde yalnızca o olaya mı üzülüyoruz, yoksa olayın bize ne söylediğini düşündüğümüze de mi? Örneğin beklediğimiz bir iş görüşmesinden olumsuz yanıt aldığımızı düşünelim. “Bu işi çok istiyordum, olmadı” demekle “Ben zaten hiçbir şeyi başaramıyorum” demek aynı anlama gelmez. İlkinde belirli bir hayal kırıklığı vardır. İkincisinde ise tek bir sonuç, kendimiz hakkındaki kapsamlı bir yargıya dönüşmüştür.

Bilişsel çarpıtma dediğimizde üzerinde durduğumuz nokta budur: Yaşananları değerlendirirken düşüncemizin fazla kesinleşmesi, genelleşmesi ya da başka ihtimallere kapanması. Buradaki “çarpıtma” sözcüğü, bilerek gerçeği değiştirdiğimiz anlamına gelmez. Daha çok, bir yorumun diğer açıklamaları dışarıda bırakacak kadar öne çıkmasını anlatır.

Kaynak videodaki “Hep böyle şeyler benim başıma geliyor” ve “Yapamazsam hayatım altüst olur” örnekleri, bu keskinliği görünür kılıyor. İki düşüncede de henüz incelemediğimiz pek çok ihtimal, kesin bir sonucun arkasında kalıyor.

Bu nedenle başlangıç sorumuz “Neden böyle düşünüyorum, bende ne sorun var?” olmak zorunda değil. Daha açıklayıcı bir soru sorabiliriz: Şu anda aklımdan geçen cümle ne ve ben bu cümleyi ne kadar kesin kabul ediyorum? Amacımız kendimizi düşüncelerimiz yüzünden eleştirmek değil, nasıl bir yorum yaptığımızı anlamaktır.

Düşünceler duygularımızı etkiler; ilişki tek yönlü değildir

Ne düşündüğümüz, yaşadığımız duruma hangi anlamı verdiğimizi etkiler. Bununla birlikte düşünce, duygu ve davranış arasında karşılıklı bir ilişki vardır. NHS’nin düşünceleri yeniden değerlendirmeye ilişkin açıklaması da bu karşılıklı etkileşime dikkat çeker. Yani bütün duygularımızı yalnızca düşüncelerimize bağlamak doğru bir çerçeve olmaz. (nhs.uk)

Örneğin bir arkadaşımıza mesaj gönderdiğimizi ve henüz yanıt alamadığımızı düşünelim. “Benden uzaklaşmak istiyor” yorumu kırgınlık yaratabilir. Kırıldığımız için biz de iletişimi kesebiliriz. Böylece başlangıçta yalnızca bir ihtimal olan uzaklaşma düşüncesi, davranışlarımızın da katıldığı bir duruma dönüşebilir.

Aynı olay için “Şu anda neden yanıt vermediğini bilmiyorum” dediğimizde ise beklemek, daha sonra sormak ya da başka bir işle ilgilenmek gibi seçeneklerimiz olduğunu görebiliriz. Bu cümle, arkadaşımızın kesinlikle meşgul olduğunu söylemez. Yalnızca bilmediğimiz bir şeyi biliyormuş gibi kabul etmememizi sağlar.

Burada amaç, her zor duyguyu düşünce değiştirerek ortadan kaldırmak değildir. Bir kayıp yaşadığımızda üzülmemiz, haksızlığa uğradığımızda öfkelenmemiz anlaşılır olabilir. Düşünceyi incelemek, duygunun gereksiz olduğunu söylemekten farklıdır. Bazen asıl ihtiyaç, duyguyu ortadan kaldırmak değil; ona eşlik eden yorumla yaşanan olayı birbirinden ayırmaktır.

“Hep benim başıma geliyor”: Bir olaydan genel sonuca geçmek

“Hep”, “hiç”, “herkes” ve “asla” gibi sözcükler, düşüncelerimizi incelerken dikkatimizi çekebilir. Bu sözcüklerin bulunması tek başına düşüncenin yanlış olduğunu göstermez. Ancak belirli bir deneyimi ne kadar genişlettiğimizi anlamamız için bir başlangıç sunar.

Örneğin bir gün içinde otobüsü kaçırdığımızı, bir görüşmemizin ertelendiğini ve beklediğimiz haberin gelmediğini düşünelim. “Bugün birçok aksilik yaşadım” demek yaşanan güne ilişkin bir değerlendirmedir. “Benim hayatımda hiçbir şey yolunda gitmez” dediğimizde ise bugünün sınırlarını aşıp geçmişi ve geleceği de aynı cümlenin içine almış oluruz.

Bu tür düşünme biçimine aşırı genelleme denir. Bir veya birkaç deneyimden hareketle çok daha geniş bir kural oluştururuz. Burada üzerinde durulabilecek soru şudur: “Şu anda hangi olaydan söz ediyorum ve bu olayın ötesinde neyi kesinleştiriyorum?”

Daha dengeli bir cümle kurarken sıkıntıyı küçültmemiz gerekmez. “Arka arkaya gelen bu aksilikler beni gerçekten yordu” diyebiliriz. Bu ifade yaşadığımız zorluğu korur; ama bütün hayatımızın aynı şekilde ilerlediği sonucunu taşımaz.

Bir başka ayrım da sıklıkla ilgilidir. Bir durumun tekrarlandığını görmek önemlidir. Fakat “Bu sorun birkaç kez yaşandı” demekle “Bu sorun her zaman yaşanacak” demek farklıdır. Tekrar eden bir güçlüğü tanımak, geleceği kesin olarak bildiğimiz anlamına gelmez.

“Ya başarılı olurum ya her şey biter”: İki uç arasında sıkışmak

Bir sonucu yalnızca tam başarı veya tam başarısızlık olarak değerlendirmek, aradaki olasılıkları görünmez kılabilir. Siyah-beyaz düşünme ve en kötü sonucu bekleme, NHS’nin de yararlı olmayan düşünme örüntüleri arasında saydığı biçimlerdir. (nhs.uk)

Videodaki “Bunu yaparsam çok başarılı olurum ama yapamazsam hayatım altüst olur” örneğinde iki ayrı hareket görüyoruz. Önce seçenekler iki uca ayrılıyor. Sonra istenmeyen sonucun etkisi, hayatın tamamını kapsayacak kadar büyütülüyor. Oysa bir girişimin sonucu önemli olsa bile, bu sonucun ne anlama geleceği ayrıca incelenebilir.

Örneğin bir sınava hazırlandığımızı düşünelim. İstediğimiz sonucu alamamak planlarımızı değiştirebilir, bizi üzebilir ve bazı seçenekleri erteleyebilir. Bunları kabul etmek gerçekçidir. Fakat buradan “Bir daha hiçbir fırsatım olmayacak” sonucuna geçmek, henüz bilmediğimiz geleceği kesinleştirmektir.

Aradaki alanı görmek için şu sorular yardımcı olabilir:

  • Tam istediğim gibi gitmese de işe yarayabilecek sonuçlar var mı?
  • Zorlanırsam hangi konularda destek isteyebilirim?
  • Bu sonuç hayatımın hangi kısmını etkiler, hangi kısımları hakkında bilgi vermez?
  • Planımı değiştirmekle bütün seçeneklerimi kaybetmek aynı şey mi?

Bu sorular başarının önemsiz olduğunu söylemez. Önem verdiğimiz bir hedefi, kişisel değerimizin tek ölçüsü haline getirip getirmediğimizi düşündürür. Bir işin sonucu hakkında konuşmakla, bütün kimliğimiz hakkında hüküm vermek arasında önemli bir mesafe vardır.

Başka hangi düşünceler alternatifleri kapatabilir?

Keskin düşünceler yalnızca “hep” ya da “asla” sözcükleriyle ortaya çıkmaz. Bazen başkasının ne düşündüğünü bildiğimizi varsayarız. Bazen bir davranışımızdan hareketle kendimize bir etiket yapıştırırız. Burada da ortak soru aynıdır: Elimizdeki bilgiyle, bu bilgiye eklediğimiz yorum nerede ayrılıyor?

Örneğin bir toplantıda fikrimize yanıt verilmediğini düşünelim. “Söylediğimi değersiz buldular” cümlesi, başkalarının zihninden geçenleri bildiğimiz varsayımını içerir. Bu, zihin okuma diye adlandırılan düşünme biçimine örnek olabilir. Oysa dikkatlerinin dağılmış olması veya konuya daha sonra dönmek istemeleri de mümkündür. Bunlardan hangisinin geçerli olduğunu henüz bilmiyor olabiliriz.

Bir işi geciktirdiğimizi düşünelim. “Bu işi zamanında bitiremedim” davranışı tarif eder. “Ben sorumsuz biriyim” ise bu davranışı bütün kişiliğimizi açıklayan bir etikete dönüştürür. İlk cümlede neyin değiştirilebileceğini konuşmak daha kolaydır: Süreyi mi yanlış hesapladık, yardım mı isteyemedik, işe mi geç başladık?

Bir başka örnek de iyi gidenleri hesaba katmamaktır. Bir çalışmamızda birçok şey yolundayken tek bir düzeltmeyi bütün emeğimizin değersizliği olarak okuyabiliriz. Burada amaç eleştiriyi görmezden gelmek değil, değerlendirmeye yalnızca bir parçayı değil, mevcut bütün bilgileri katmaktır.

Düşünceyi fark etmek, hemen değiştirmek zorunda olmak değildir

Duygusal olarak zorlandığımız bir anda düşüncemizi fark etmek bile başlı başına bir duraktır. Hemen en doğru cümleyi bulmamız, kendimizi ikna etmemiz ya da sakinleşmemiz gerekmez. Önce ne yaşadığımızı birbirinden ayırmayı deneyebiliriz.

Örneğin beklenmedik bir eleştiri aldığımızı düşünelim. Bu durumda üç ayrı cümle kurabiliriz: “Yaptığım iş hakkında bir eleştiri duydum.” “Aklımdan hiçbir şeyi beceremediğim geçti.” “Utanç ve üzüntü hissettim.” Olay, yorum ve duygu aynı paragrafta yer alır; fakat aynı şey değildir.

Bazen düşünceyi bulmak kolay olmayabilir. Böyle bir durumda “Bu olay benim için ne anlama geldi?” veya “O anda en çok neden korktum?” diye sorabiliriz. Yanıtın hemen gelmemesi de mümkündür. Düşünceyi yakalamayı yeni bir başarı sınavına çevirmemek önemlidir.

Fark etmekle harekete geçmek arasındaki ayrım da burada devreye girer. Asena Türkay’ın duyguyu fark etmekle hemen ifade etmek arasındaki farkı ele alan yazısı, bir duygu ortaya çıktığında ilk davranış dürtüsünü izlemek zorunda olmadığımızı başka bir gündelik bağlamda açar.

Benzer şekilde, aklımızdan “Hemen uzaklaşmalıyım” geçtiğini fark etmek, mutlaka uzaklaşmamız gerektiği anlamına gelmez. Önce durumun ne olduğunu, neye ihtiyaç duyduğumuzu ve hangi davranışın uygun olacağını düşünebiliriz. Farkındalık, bu seçime yer açabilir.

Bir düşünceyi incelerken hangi soruları sorabiliriz?

Düşünceyi incelemek, kendimizi haksız çıkarmaya çalışmak değildir. Hem destekleyen hem de desteklemeyen bilgilere bakmaktır. NHS’nin önerdiği yaklaşımda da düşüncenin dayanaklarını, başka açıklamaları ve bir arkadaşımıza aynı durumda ne söyleyeceğimizi değerlendirmek yer alır. (nhs.uk)

Örneğin bir sunum sırasında bir soruya yanıt veremediğimizi düşünelim. “Sunumun tamamı kötüydü” düşüncesini incelerken şu soruları sorabiliriz: Hangi bölüm gerçekten zor geçti? Hazırladığımız hangi kısımları aktarabildik? Dinleyenlerden nasıl bir geri bildirim aldık? Yanıtlayamadığımız bir soru, sunumun bütününü değerlendirmek için yeterli mi?

Burada iki listeyi zorla eşitlememiz gerekmez. Gerçekten geliştirmemiz gereken bir alan olabilir. Dengeli değerlendirme, mutlaka olumlu sonuca ulaşmak değildir; hangi bilginin hangi sonucu desteklediğini ayırmaktır. “Bu konuya daha iyi hazırlanmalıyım” cümlesiyle “Ben bu işi yapamam” cümlesi farklı kapsamlar taşır.

Ancak düşünceleri sorgulamak, yaşanan olumsuz davranışları yok saymaya dönüşmemelidir. Örneğin birinin bizi tekrar tekrar küçümsediğini düşünelim. Burada yalnızca “Acaba yanlış mı yorumluyorum?” sorusunda kalmak yerine, kullanılan sözlere ve tekrar eden davranışlara da bakmak gerekir.

Zeynep Sude Bacacı’nın ilişkide gerçekliği çarpıtma ve değersizleştirmeyi davranışlar üzerinden ele alan yazısı, bu ayrımı derinleştirir. Kendi yorumumuza açık olmak, karşılaştığımız her davranışı mazur görmek değildir. Daha dengeli düşünmek bazen kendimize yüklediğimiz gereksiz sorumluluğu azaltmayı, bazen de somut bir sorunu daha açık adlandırmayı içerir.

Dengeli düşünmek, zorla olumlu düşünmekten farklıdır

“Her şey çok güzel olacak” cümlesi her durumda inandırıcı gelmeyebilir. Üstelik geleceğin nasıl olacağını bilmiyorsak, olumsuz bir kesinliğin yerine olumlu bir kesinlik koymuş oluruz. Daha dengeli düşüncede hedef, kendimizi iyi hissettirecek herhangi bir cümle değil; mevcut bilgiyle uyumlu, daha esnek bir değerlendirmedir.

Örneğin önemli bir görüşmeye gideceğimizi düşünelim. “Kesin başarısız olacağım” yerine “Kesin çok başarılı olacağım” demek zorunda değiliz. “Bu görüşme benim için önemli. Hazırlık yapabilirim ama sonucu bütünüyle kontrol edemem. Zorlanırsam da bu, bütün becerilerimi tanımlamaz” diyebiliriz.

Bu cümlenin içinde hem önem hem belirsizlik hem de hareket alanı vardır. Kaygıyı inkâr etmez. Sonucu garanti etmez. Buna rağmen hazırlanmak veya gerektiğinde yardım istemek gibi seçenekleri görünür kılar. Daha dengeli bir düşüncenin ölçüsü, ne kadar parlak duyulduğu değil, durumu ne kadar adil değerlendirdiğidir.

Duyguya yer açmak da bu yaklaşımın bir parçasıdır. Simge Saygili’nin üzülmeye izin vermeyi bisiklet ve yüzme öğrenme benzetmeleriyle anlattığı yazı, zorlanmanın olasılığını kabul etmekle yaşamdan bütünüyle çekilmek arasındaki ayrımı düşündürür.

Bazen daha dengeli düşündüğümüzde de üzülmeye devam ederiz. Bu, değerlendirmemizin işe yaramadığı anlamına gelmez. Bir hayal kırıklığını yaşarken kendimiz hakkında gereksiz yere ağır hükümler vermemek de önemli bir farktır.

Düşünceyi yazıya dökmek neyi görünür kılar?

Aklımızdan geçenleri yazmak, bir olayın içinde birbirine karışan parçaları ayırmamıza yardımcı olabilir. NHS’nin düşünce kaydı açıklamasında olayın, duyguların, düşüncelerin, düşünceyi destekleyen ve desteklemeyen bilgilerin, alternatif değerlendirmenin ve sonrasında nasıl hissedildiğinin kaydedilmesi ele alınır. (nhs.uk)

Bunun nasıl görünebileceğini varsayımsal bir örnekle düşünelim. Bir arkadaş buluşmasına davet edilmediğimizi öğrenmiş olalım:

  • Olay: Bir buluşma yapılmış ve ben davet edilmemişim.
  • Duygu: Kırgınlık ve üzüntü.
  • Aklımdan geçen: “Artık kimse benimle görüşmek istemiyor.”
  • Düşünceyi desteklediğini düşündüğüm bilgi: Bu buluşmada yer almadım.
  • Düşünceyi sınırlandıran bilgi: Yakın zamanda başka bir arkadaşım benimle görüşmek istedi. Bu buluşmanın nasıl planlandığını bilmiyorum.
  • Daha dengeli değerlendirme: “Davet edilmemek beni kırdı. Ancak bundan herkesin benden uzaklaştığı sonucunu çıkaramam. İstersem ilgili kişiyle konuşabilirim.”
  • Sonrasında: Kırgınlığım sürüyor olabilir; fakat durum hakkında neyi bilip neyi bilmediğimi daha açık görebilirim.

Bu kayıt, bir arkadaşlığın iyi ya da kötü olduğunu tek başına belirlemez. Daha çok, bir olaydan ne kadar kapsamlı bir sonuca geçtiğimizi gösterir. Aynı zamanda gerçek bir iletişim ihtiyacımız varsa bunu da görünür kılabilir.

Yazdıklarımızı kusursuz biçimde tamamlamamız gerekmez. Bazen yalnızca olay ile aklımızdan geçen cümleyi ayırmak yeterli bir başlangıçtır. Kayıt tutmayı da “Bunu doğru yapamıyorum” diye kendimizi yargıladığımız yeni bir alana dönüştürmemeye dikkat edebiliriz.

Depresyonu yalnızca düşüncelerle açıklamamak neden önemli?

Düşüncelerimizin ruh halimiz üzerindeki etkisini konuşurken önemli bir sınırı korumamız gerekir: Depresyon, yalnızca olumsuz veya keskin düşündüğümüz için ortaya çıkan bir durum değildir. NIMH’nin depresyona ilişkin bilgilendirmesi, genetik, biyolojik, çevresel ve psikolojik etkenlerin rol oynadığını açıklar. Kalıcı çökkünlük, ilgi kaybı ve günlük yaşamda belirgin zorlanma olduğunda profesyonel değerlendirme önemlidir. (nimh.nih.gov)

Bu nedenle “Düşüncelerimi fark edersem bütün sorunlarım çözülür” sonucuna da varmamalıyız. Düşüncelerimizi incelemek, kendimizi anlamanın bir yolu olabilir; fakat yaşam koşullarını, ilişkileri, bedensel sağlığı veya ihtiyaç duyduğumuz desteği önemsiz hale getirmez. Zorlanmayı yalnızca kişinin bakış açısına bağlamak, taşıdığı yükü gözden kaçırabilir.

Destek ararken de bütün düşüncelerimizi önceden çözmüş olmamız gerekmez. Örneğin bir uzmanla görüşmeyi düşünüyorsak “Son zamanlarda kendimi nasıl hissediyorum, hangi günlük işler zorlaştı, zihnimde hangi cümleler tekrarlanıyor?” gibi notlar, yaşadıklarımızı anlatmak için bir başlangıç sağlayabilir. Bunun bir tanı listesine dönüşmesi gerekmez.

Bilişsel çarpıtmaları tanımak, zihnimizi sürekli denetlemek anlamına gelmez. Daha çok, bazı anlarda tek bir yorumun bütün alanı kapladığını fark etmektir. “Aklımdan bu geçti” diyebilmekle “Gerçek kesinlikle bu” demek arasında bir mesafe vardır. O mesafede hem duygumuza yer açabilir hem de elimizdeki bilgiyi yeniden değerlendirebiliriz. Bazen değişim, hemen başka türlü hissetmekten önce, kendimize başka bir açıklama ihtimalini tanımakla başlar.

Üyelik kontrol ediliyor…

🔑 Anahtar Noktalar

  • 1Bilişsel çarpıtmalar, yaşananları değerlendirirken alternatifleri dışarıda bırakan keskin düşünme biçimleridir.
  • 2Düşünce, duygu ve davranış birbirini etkiler; zor duygular yalnızca düşüncelerle açıklanamaz.
  • 3Aşırı genelleme, siyah-beyaz düşünme ve felaketleştirme, belirli bir olaydan çok geniş sonuçlara geçmemize yol açabilir.
  • 4Dengeli düşünmek, zorla olumlu düşünmek değil; bilinenlerle varsayımları ve farklı olasılıkları ayırmaktır.
  • 5Düşünce kaydı, olayın kendisini, yorumumuzu, duygumuzu ve değerlendirmemizin dayanaklarını görünür kılabilir.
  • 6Depresyon çok etkenli bir durumdur; düşünceleri fark etmek profesyonel değerlendirmenin yerine geçmez.

❓ Sık Sorulan Sorular