Özellikle anlaşılmasını istediğim nokta
Kendimize karşı öz şefkatli davranmak için illa başarılı olmak zorunda değiliz.
Bir arkadaşınıza söylediklerinizi kendinize de söyleyebilir misiniz?
“Yine başaramadım.” İşler istediğiniz gibi gitmediğinde aklınızdan geçen ilk cümle bu olabilir. Peki ardından ne geliyor? “Nerede zorlandım?” diye mi soruyorsunuz, yoksa “Zaten hiçbir şeyi beceremiyorum” diyerek kendiniz hakkında bir karara mı varıyorsunuz? Aynı olayın ardından kurulan bu iki cümle, birbirinden oldukça farklı yerlere bakıyor.
Bir arkadaşımız başarısız olduğunda çoğu zaman önce yaşadığı güçlüğü görürüz. Üzüldüğünü fark eder, emek verdiğini hatırlarız. Tek bir sonuçtan yola çıkarak onun bütün kişiliğini değerlendirmeyiz. Söz konusu kendimiz olduğunda ise bu anlayışı göstermekte zorlanabiliriz. Başkasında bir hata olarak gördüğümüz şeyi, kendimizde değersizliğin kanıtı gibi ele alabiliriz.
Öz şefkat tam da bu ayrımda devreye girer. Kendinize iyi davranmak için önce başarılı, kusursuz ya da herkes tarafından onaylanan biri olmanız gerekmez. Zorlandığınız sırada da anlayışı hak edersiniz. Bu, yaşadığınız sorunu küçültmek değil; sorunun yanına bir de kendinize yönelttiğiniz acımasız hükümleri eklememektir.
Buradaki soru, kendinizi sürekli iyi hissettirmeyi başarıp başaramadığınız değildir. Asıl soru şudur: Bir şey yolunda gitmediğinde kendi yanınızda nasıl duruyorsunuz? Kendinize yalnızca hesap mı soruyorsunuz, yoksa ne yaşadığınızı anlamaya da çalışıyor musunuz? Bu ayrımı fark etmek, kendinizle kurduğunuz ilişkiye başka bir yerden bakmanızı sağlar.
Öz şefkat, zorlandığınızı kabul ederek başlar
Öz şefkat, kendinize de başkalarına gösterdiğiniz anlayışla yaklaşabilmektir. Bunun içinde yaşadığınız güçlüğü fark etmek, duygunuzu küçümsememek ve kendinize destek olabilecek bir karşılık vermek bulunur. Her zaman sakin kalmak, kendinizi sevmekle ilgili büyük cümleler kurmak ya da hemen rahatlamak zorunda değilsiniz.
Bazen başlangıç çok daha sadedir: “Bu sonuç beni üzdü.” Bu cümle ne durumu olduğundan iyi gösterir ne de sizi suçlar. Yalnızca yaşadığınız şeyi adlandırır. Ardından “Şu anda kendime ne söylüyorum?” diye sorabilirsiniz. Böylece hem zorlandığınız olayı hem de o olaya verdiğiniz içsel karşılığı ayrı ayrı görmeye başlarsınız.
Örneğin önemli bir görüşmede kendinizi istediğiniz gibi ifade edemediğinizi düşünelim. Öz şefkatli yaklaşım, “Aslında harikaydım, hiçbir sorun yoktu” demek değildir. “Heyecanlandım ve bazı düşüncelerimi aktaramadım. Bu beni üzdü. Bir sonraki görüşme için neye ihtiyacım olduğunu düşünebilirim” diyebilmektir.
Kendinize anlayış göstermek, gerçeği değiştirmek değil; gerçekle karşılaşırken kendinizi incitmemeye çalışmaktır. Üzüntünüz hemen geçmeyebilir. Yine de üzüntünün yanına hakaret eklememeyi seçebilirsiniz. O an sıcak bir dil kurmak zor geliyorsa daha tarafsız bir cümle de yeterli olabilir: “Şu anda zorlanıyorum ve bunun üzerine düşünmek için biraz zamana ihtiyacım var.”
Yaptığınız bir şey ile kim olduğunuzu ayırmak
“Bu işi tamamlayamadım” ile “Ben işe yaramaz biriyim” aynı şeyi söylemez. İlki belirli bir davranışı ya da sonucu anlatır. İkincisi ise bir durumdan yola çıkarak bütün benliğiniz hakkında hüküm verir. Kendinize destek olabilmek için bu farkı görmek önemlidir. Çünkü somut bir davranış üzerine düşünebilirsiniz; bütün kişiliğinizi mahkûm eden bir cümle ise neyi değiştireceğinizi belirsiz bırakır.
Örneğin hazırladığınız bir çalışmada önemli bir ayrıntıyı atladığınızı varsayalım. “Kontrol aşamasında bu bölümü gözden kaçırdım” dediğinizde incelenebilecek bir nokta vardır. Kontrol için yeterli zaman ayırmış mıydınız? Ne aradığınızı biliyor muydunuz? Bir kontrol listesi işinize yarar mıydı? “Ben zaten dikkatsiz ve beceriksizim” dediğinizde bu soruların yerini geniş bir etiket alır.
Kendinizi değerlendirirken şu ayrımları deneyebilirsiniz:
- Ne oldu? Gözlemlenebilir olayı tarif edin.
- Ben buna hangi anlamı verdim? Yorumunuzu fark edin.
- Bu yorum bütün kişiliğimi mi kapsıyor? Etiketleri ayırt edin.
- Değiştirebileceğim somut nokta ne? Yeniden davranışa dönün.
Bu yaklaşım hatanın önemini azaltmaz. Tam tersine, hataya daha yakından bakmayı mümkün kılar. “Nerede zorlandım?” sorusu ile “Bende ne sorun var?” sorusu aynı kapıyı açmaz. Biri belirli bir deneyimi anlamaya yönelirken diğeri kendinizle ilgili genel bir kusur aramaya dönüşebilir.
Anlayış göstermek, sorumluluktan vazgeçmek değildir
“Kendime yumuşak davranırsam aynı hatayı tekrar etmez miyim?” diye düşünebilirsiniz. Öz şefkat bazen kendini mazur görmekle, her davranışa gerekçe bulmakla ya da çabalamayı bırakmakla karıştırılır. Oysa anlayış ile sorumluluk birbirinin karşıtı değildir. Bir davranışınızın sonucunu kabul ederken kendinizi aşağılamamayı da seçebilirsiniz.
Örneğin bir arkadaşınıza verdiğiniz sözü tutamadığınızı düşünelim. “Ben çok zor bir dönemden geçiyorum, o yüzden kırılmamalı” demek, arkadaşınızın yaşadığını görmezden gelebilir. “Ben berbat bir insanım” demek ise sorumluluk almak gibi görünse de neyi onaracağınızı açıklamaz. Daha dengeli bir karşılık, “Sözümü tutamadım ve bu onu hayal kırıklığına uğrattı. Bunu kabul edip özür dileyebilirim” olabilir.
Burada iki gerçek birlikte durabilir: Siz zorlanmış olabilirsiniz ve davranışınız bir başkasını etkilemiş olabilir. Birini kabul etmek için diğerini silmeniz gerekmez. Kendinize anlayış gösterirken karşınızdakinin sınırlarına ve duygularına da yer verebilirsiniz.
Sorumluluk almayı somutlaştıran sorular şunlardır: Neyi kabul etmem gerekiyor? Telafi edebileceğim bir şey var mı? Bir dahaki sefer neyi farklı yapabilirim? Bunların yanıtı her zaman kolay olmayabilir. Yine de kendinizi cezalandırmak ile bir davranışı düzeltmek farklı şeylerdir. Düzeltme, ne yapacağınıza odaklanır; ceza ise yalnızca ne kadar kötü hissetmeniz gerektiği etrafında dönebilir.
Özgüven ile öz şefkat aynı şey değildir
Özgüven denildiğinde çoğu zaman bir işi yapabileceğimize dair güvenimizi düşünürüz. Bu güven farklı alanlarda değişebilir. İşinizde kendinizden emin olurken yeni insanlarla tanışırken çekingen hissedebilirsiniz. Bir konuda deneyim kazandıkça daha rahat davranabilir, yeni bir durumla karşılaştığınızda yeniden kuşku yaşayabilirsiniz. Bu değişkenlik, kendinizle nasıl konuştuğunuzdan ayrı olarak ele alınabilir.
Öz şefkat ise yalnızca “Bunu yapabilirim” demek değildir. Bazen “Bunu henüz yapamıyorum ama zorlanıyor olmam kendime kötü davranmamı gerektirmiyor” diyebilmektir. Yani kendinize destek olmak için önce yeterliliğinizden tamamen emin olmanız gerekmez. Belirsizlik ve acemilik içinde de kendinize saygılı davranabilirsiniz.
Örneğin ilk kez sunum yapacağınızı varsayalım. Kendinize hemen çok güvenmeniz gerçekçi gelmeyebilir. “Kesinlikle kusursuz olacak” cümlesine inanmak zorunda değilsiniz. “Hazırlanabilirim, heyecanlanabilirim ve bazı yerlerde takılırsam devam edebilirim” cümlesi, bulunduğunuz duruma daha yakın olabilir.
Bu ayrım, öz şefkati yeni bir başarı ödevine çevirmemek açısından da önemlidir. Amaç her durumda güçlü, rahat ve kendinden emin görünmek değildir. Güvensiz hissettiğinizde de kendinize nasıl davranacağınızı düşünmektir. “Kendime güvenmiyorum, demek ki yine başaramadım” yerine “Şu anda güvenim az; buna rağmen atabileceğim küçük adım ne?” diye sorabilirsiniz. Sonucu önceden bilmeden de kendinize destek olabilirsiniz.
İç eleştirinin hangi noktada incitici olduğunu fark etmek
Kendinizle ilgili her olumsuz değerlendirme acımasız olmak zorunda değildir. “Bu işe daha erken başlamam gerekirdi” cümlesi, somut bir gözlem olabilir. Fakat aynı düşünce “Sen hep böylesin, senden bir şey olmaz” biçimini aldığında davranışı değerlendirmekten çıkıp kişiliğinizi hedef almaya başlar. Burada yalnızca ne söylediğiniz değil, nasıl söylediğiniz de önemlidir.
İç konuşmanızdaki bazı özelliklere dikkat edebilirsiniz. “Hep”, “asla”, “hiçbir şey” gibi kelimeler kullanıyor musunuz? Tek bir olayı geçmişteki bütün hatalarınızla birleştiriyor musunuz? Kendinize, başka birine söylemeyi incitici bulacağınız sözler söylüyor musunuz? Bu sorular, düşüncenizin doğru olup olmadığını hemen tartışmadan önce onun biçimini görmenize yardımcı olabilir.
Örneğin bir işi ertelediğinizi düşünelim. “Yine tembellik ettim” demek yerine önce ne olduğunu açabilirsiniz: Görev belirsiz miydi? Nereden başlayacağınızı bilmiyor muydunuz? Başka işlere mi öncelik verdiniz? Bunların yanıtı sorumluluğunuzu ortadan kaldırmaz. Yalnızca “tembelim” etiketinin içine sığmayan ayrıntıları görünür kılar.
İç eleştiriyi fark ettiğinizde kendinize bir de bu yüzden kızmamaya çalışın. “Öz şefkatli olmayı bile beceremiyorum” cümlesi, aynı sertliğin başka bir biçimi olabilir. Başlangıçta yalnızca “Şu anda kendime oldukça ağır konuşuyorum” diyebilmek bile yeterli bir fark ediştir. Her düşünceyi anında değiştirmek zorunda değilsiniz.
Zor bir anda kendinize ne söyleyebilirsiniz?
Canınız sıkkınken uzun açıklamalar yapmak ya da bütün düşüncelerinizi çözümlemek kolay olmayabilir. Böyle anlarda kısa ve inandırıcı bir iç konuşma daha uygun gelebilir. Burada amaç, belirli cümleleri doğru sırayla söylemek değildir. Yaşadığınız durumu inkâr etmeden kendinize destek olabilecek bir dil bulmaktır.
Bunu üç soruyla somutlaştırabilirsiniz:
- Şu anda ne yaşıyorum? “Üzgünüm”, “Utandım” ya da “Beklediğim olmadı” gibi kısa bir karşılık verin.
- Kendime hangi hükmü veriyorum? Olayı mı anlatıyorsunuz, yoksa kendinizi değersiz mi ilan ediyorsunuz?
- Şu an hangi küçük desteğe ihtiyacım var? Biraz durmak, bir ayrıntıyı netleştirmek, yardım istemek ya da sonraki adımı belirlemek olabilir.
Örneğin bir başvurunuzun olumsuz sonuçlandığını düşünelim. İlk tepkiniz “Kimse beni istemiyor” olabilir. Daha dengeli bir yanıt şöyle kurulabilir: “Bu başvuru olmadı ve hayal kırıklığı yaşıyorum. Bu sonuç, herkesin benim hakkımdaki düşüncesini göstermiyor. Biraz zaman geçtikten sonra başvurumu yeniden değerlendirebilirim.”
Bu cümleyi kurduğunuz anda iyi hissetmeniz gerekmiyor. Hatta ilk başta yabancı gelebilir. Kendinize destek olmak, her duyguyu hemen ortadan kaldırmak anlamına gelmez. Bazen yapılabilecek şey, üzüntünün içinde kalırken kendinize yönelttiğiniz hükmü biraz daraltmaktır: “Her şey kötü” yerine “Bu sonuç istediğim gibi olmadı.”
Kendinize destek olmak her zaman daha çok çabalamak değildir
Başarısız hissettiğinizde aklınıza gelen ilk çözüm daha çok çalışmak olabilir. Bazen gerçekten hazırlık yapmak, pratik yapmak ya da yeni bilgi edinmek gerekir. Fakat her güçlük aynı ihtiyacı göstermez. Kendinize destek olmak, otomatik olarak daha fazla yüklenmek yerine neye ihtiyacınız olduğunu ayırt etmeyi de içerir.
Örneğin aynı güne çok fazla iş yerleştirdiğinizi ve bir kısmını yetiştiremediğinizi varsayalım. Buradaki soru yalnızca “Nasıl daha hızlı olabilirim?” olmayabilir. “Bu plan baştan uygulanabilir miydi?”, “Hangi işi erteleyebilirim?” ya da “Nerede yardım isteyebilirim?” soruları da önem taşır. Gerçekçi olmayan bir yükü taşıyamamakla belirli bir beceride zorlanmak aynı durum değildir.
Başka bir varsayımsal örnekte, nasıl yapılacağını bilmediğiniz bir görevle karşılaştığınızı düşünelim. İhtiyacınız kendinizi daha sert zorlamak değil, açık bir açıklama istemek olabilir. Hata yapmamak için soru sormaktan kaçınırken, aslında ilerlemenizi kolaylaştıracak bilgiden uzak kalabilirsiniz.
Kendinize şu soruyu yöneltebilirsiniz: “Şu anki güçlük çaba, bilgi, zaman, destek ya da sınır koyma ihtiyacından hangisiyle daha çok ilgili?” Her zaman tek bir yanıt olmayacaktır. Yine de bu ayrım, bütün sorunları kişisel yetersizlik olarak görmemek açısından değerlidir. Kendinize anlayış göstermek bazen devam etmek, bazen planı küçültmek, bazen de yapamayacağınız bir şeye söz vermemektir.
Başkalarıyla karşılaştırırken görünmeyenleri hesaba katmak
Başkalarının yaptıklarına bakarken kendi zorlandığınız noktalar daha belirgin görünebilir. Birinin rahat konuşmasını, hızlı ilerlemesini ya da başarılı sonucunu görürsünüz. Fakat o sonucun öncesindeki hazırlığı, aldığı desteği veya karşılaştığı güçlükleri bütünüyle bilmiyor olabilirsiniz. Karşılaştırma yaparken elinizdeki bilgilerin aynı kapsamda olup olmadığını sormak önemlidir.
Örneğin yeni başladığınız bir işte kendinizi yıllardır aynı işi yapan biriyle karşılaştırdığınızı düşünelim. Aradaki farkı yalnızca “O yetenekli, ben değilim” diye açıklamak, deneyim farkını dışarıda bırakır. Bu, sizin mutlaka aynı sonuca ulaşacağınız anlamına da gelmez. Yalnızca değerlendirmeyi daha somut bir zemine taşır.
Başkalarına bakmak tamamen anlamsız değildir. Birinden yöntem öğrenebilir, farklı bir yaklaşım görebilir, neyi geliştirmek istediğinizi anlayabilirsiniz. Ayrım şuradadır: Karşılaştırmayı bilgi edinmek için mi kullanıyorsunuz, yoksa kendinize değer biçmek için mi? “O bunu nasıl yapıyor?” sorusu ile “Ben neden onun kadar iyi değilim?” sorusu farklı bir inceleme başlatır.
Kendi ilerlemenize bakarken de kusursuzluk aramanız gerekmez. Önceden yapamadığınız neyi şimdi biraz daha kolay yapabiliyorsunuz? Hangi noktada hâlâ desteğe ihtiyacınız var? Bu sorular sizi her gün daha iyi olmak zorunda bırakmadan, bulunduğunuz yeri daha adil değerlendirmenize alan açabilir.
Kendinize anlayışı başarıdan bağımsız sunmak
Kendinize karşı anlayışlı olmak, bir kez karar verip her zaman aynı biçimde sürdürebileceğiniz bir tutum olmayabilir. Bazı günler iç konuşmanız daha dengeli, bazı günler daha sert olabilir. Özellikle önem verdiğiniz bir konuda hayal kırıklığı yaşadığınızda eski cümleler yeniden ortaya çıkabilir. Bu, bütün çabanızın boşa gittiğini göstermez.
Gündelik yaşamda küçük anlara dikkat edebilirsiniz. Bir şeyi unuttuğunuzda, eleştiri aldığınızda ya da yetiştiremediğiniz bir iş olduğunda kendinize nasıl sesleniyorsunuz? O anda uzun bir değerlendirme yapmak gerekmeyebilir. “Kendimi suçlamadan önce ne olduğunu anlayayım” diyerek kısa bir alan açabilirsiniz. Daha sonra hem davranışınızı hem ihtiyaçlarınızı daha ayrıntılı düşünebilirsiniz.
Kendinize yönelttiğiniz sert yargılar yaşamınızda çok yer kaplıyorsa veya bunları tek başınıza ele almak zor geliyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeyi düşünebilirsiniz. Destek istemek için önce sorununuzu kusursuz biçimde anlatmanız gerekmez. “Bir hata yaptığımda kendime çok ağır davranıyorum” cümlesi de konuşmaya başlamak için bir konudur.
Belki en önemli ayrım şudur: Kendinize iyi davranmayı, bir sonraki başarınızın ödülü olarak bekletmek zorunda değilsiniz. Sorumluluk alabilir, öğrenebilir, özür dileyebilir ve yeniden deneyebilirsiniz. Bunların hiçbirinde kendinizi değersiz görmeniz gerekmez. Başarısız hissettiğiniz bir anda da hem gerçeğe bakmanız hem kendi yanınızda durmanız mümkündür.
