Özellikle anlaşılmasını istediğim nokta
Bazen durduğumuzda başarı hissedebiliriz bu normaldir
Durduğunuzda gerçekten neyin durduğunu düşünüyorsunuz?
Bir işi bıraktığınızda, koltuğa oturduğunuzda ya da o gün daha fazlasını yapmamayı seçtiğinizde aklınızdan ne geçiyor? “Bugünlük bu kadar” diyebiliyor musunuz? Yoksa bedeniniz durmuş olsa da içinizde bir ses çalışmaya devam mı ediyor: Biraz daha yapmalıydınız. Henüz dinlenmeyi hak etmediniz.
Hasadın bittiği bir bağda yapraklar yavaş yavaş dökülür. Dışarıdan bakınca her şey bitmiş gibi görünür. Oysa videodaki asma benzetmesinde bu görüntü, bir sonu değil, dinlenme dönemini anlatır. Bir sonraki mevsim için güç toplamak da o döngünün parçasıdır. Her mevsim büyüme mevsimi değildir.
Peki biz insanlar kendimize böyle bir alan açabiliyor muyuz? Yavaşladığımız bir dönemi hemen gerileme, kısa bir molayı tembellik, görünür sonuç alamadığımız bir günü başarısızlık olarak mı yorumluyoruz? Buradaki mesele yalnızca ne kadar çalıştığımız değil. Durmaya hangi anlamı verdiğimiz de önemli.
Bu benzetme, insan hayatının doğadaki mevsimler gibi düzenli ilerlediğini söylemez. Dinlenince bütün sorunların kendiliğinden çözüleceği anlamına da gelmez. Daha sade bir soru açar: Hayatın bir parçası olan dinlenmeyi neden hayatın dışına düşmek gibi görüyoruz?
Durduğunuzda bir iş ilerlemeyebilir. Fakat bu, sizin değerinizi kaybettiğiniz anlamına gelmez. Önce bu iki durumu birbirinden ayırmak gerekir.
Dinlenmek neden hak edilmesi gereken bir ödüle dönüşür?
Kendinize şu cümleyi ne sıklıkla kurduğunuzu düşünün: “Bütün işler bitince dinlenirim.” Bu cümlede dinlenmenin bir şartı vardır. Önce liste tamamlanacak, herkesin ihtiyacı karşılanacak, geride hiçbir sorumluluk kalmayacaktır. Ancak ondan sonra durabilirsiniz.
Peki listenin sonuna yeni işler ekleniyorsa ne olacak? Dinlenmenin koşulu her şeyin bitmesi olduğunda, ona ayrılan yer sürekli ertelenebilir. Burada kendinize sorabileceğiniz soru şudur: Dinlenmeyi bir ihtiyaç olarak mı görüyorum, yoksa iyi davranışın karşılığında verilen bir ödül olarak mı?
Örneğin bir sınava hazırlandığınızı düşünelim. Gün için belirlediğiniz çalışmayı tamamlamışsınız. Yine de başka birinin daha fazla soru çözdüğünü görünce mola vermekten vazgeçiyorsunuz. Bu durumda ölçüt, kendi planınızdan başkasının temposuna kaymış olur. Ne yaptığınızdan çok, sürekli daha fazlasını yapıp yapmadığınız önem kazanmaya başlar.
Bir davranışınızı değerlendirmekle bütün kişiliğinize hüküm vermek aynı şey değildir. “Bugünkü planımı tamamlayamadım” belirli bir durumu anlatır. “Ben başarısız biriyim” ise o durumdan kendinizin tamamına uzanan bir sonuç çıkarır.
Sorumluluk almak elbette önemlidir. Ancak sorumluluk sahibi olmak, hiç yorulmamak ya da bütün ihtiyaçları ertelemek anlamına gelmez. Bazen durmayı seçtiğinizde başarı hissedebilirsiniz. Çünkü o anda yaptığınız şey vazgeçmek değil, kendi sınırınızı fark etmek olabilir. Bunun da her defasında yeni bir başarı ölçütüne dönüşmesi gerekmez.
Yaşanan olayla ona verdiğiniz anlam aynı şey değildir
Bir öğleden sonra çalışmaya ara verdiğinizi düşünelim. Gözlenebilir olay şudur: Bir süre çalışmadınız. “Zamanımı boşa harcıyorum”, “Herkes ilerliyor, ben geride kalıyorum” ya da “Demek ki yeterince istemiyorum” ise bu olaya eklediğiniz yorumlardır.
Bu ayrım, duygularınızı önemsizleştirmek için yapılmaz. Suçluluğunuz ya da kaygınız gerçektir. Fakat bir duygunun güçlü olması, ona eşlik eden düşüncenin tek doğru açıklama olduğu anlamına gelmez. Yaşadıklarınız gerçek olabilir; onlara verdiğiniz anlam yine de değişebilir.
NHS’nin düşünceleri yeniden değerlendirmeye ilişkin açıklaması, düşüncelerimizin, duygularımızın ve davranışlarımızın birbirini etkilediğini anlatır. Bir düşünceyi hemen doğru kabul etmek yerine dayanaklarına ve başka açıklamalara bakmak, daha dengeli bir değerlendirmeye alan açabilir. Amaç zorla olumlu düşünmek değildir.
Kendinize şu soruları sorabilirsiniz:
- Şu anda olanı mı tarif ediyorum, kendime bir etiket mi yapıştırıyorum?
- Bu mola bütün günüm hakkında gerçekten ne söylüyor?
- Aynı durumda sevdiğim birine de bu kadar sert konuşur muydum?
- İhtiyacımı ve sorumluluğumu aynı anda dikkate alan başka bir cümle var mı?
Örneğin “Dinleniyorsam tembelim” yerine “Şu anda ara veriyorum; yapılacakları daha sonra yeniden değerlendirebilirim” diyebilirsiniz. Bu cümle bütün işlerin çözüldüğünü iddia etmez. Yalnızca bir molayı kişiliğiniz hakkında verilmiş ağır bir karardan ayırır. Yeni cümleye hemen inanmanız da şart değildir; önce başka bir açıklamanın mümkün olduğunu fark edebilirsiniz.
Kaygı, dinlenme zamanını nasıl doldurabilir?
Bazen boş bir zamanınız vardır ama zihninizde boşluk yoktur. Oturursunuz, yapılacakları düşünürsünüz. Yürüyüşe çıkarsınız, kaçırdığınız zamanı hesaplarsınız. Bir şey izlerken yarının sorumluluklarını sıralarsınız. Böyle bir durumda yalnızca işin başından kalkmış olmak, dinlenmiş hissetmeniz için yeterli olmayabilir.
Dünya Sağlık Örgütünün stres hakkındaki açıklaması, stresin rahatlamayı zorlaştırabileceğini; odaklanma güçlüğü, huzursuzluk ve uyku sorunlarıyla birlikte görülebileceğini belirtir. Bununla birlikte herkesin stres tepkisi aynı değildir. Dinlenirken zorlanmanız, tek başına belirli bir ruhsal sorun yaşadığınız anlamına gelmez.
Örneğin önemli bir teslim tarihi yaklaştığını düşünelim. Çalışmayı bıraktığınızda “Bir ayrıntıyı kaçırırsam?” sorusu geliyor. Yeniden bilgisayarı açıyorsunuz. Biraz sonra başka bir ayrıntı aklınıza geliyor. Burada kendinize şu soruyu yöneltebilirsiniz: Şu an somut bir işi mi tamamlıyorum, yoksa hiçbir şeyin ters gitmeyeceğinden emin olmaya mı çalışıyorum?
Bu iki ihtiyacın karşılığı aynı olmayabilir. Eksik bir dosyayı göndermek belirli bir adımdır. Gelecekte hiçbir sorun çıkmayacağından emin olmak ise tamamlanabilir bir görev değildir.
Dinlenmeye yer açarken belirsizliğin tamamen kaybolmasını beklemek zorunda değilsiniz. Bazen soru, “Artık hiç endişem var mı?” değil, “Şu anda yapmam gereken somut bir şey kaldı mı?” olabilir. Bu ayrım, sorumluluğu reddetmeden zihninizdeki her ihtimale cevap vermek zorunda olmadığınızı düşünmenize yardımcı olabilir.
Dinlenmekle kaçınmak arasındaki fark nedir?
Her geri çekilme dinlenme değildir. Ancak her erteleme de tembellik değildir. Bir davranışı anlamak için yalnızca dışarıdan nasıl göründüğüne değil, neye hizmet ettiğine ve zaman içinde hayatınızdaki yerine bakmak gerekir.
Örneğin yoğun bir çalışma gününden sonra bir davete katılmayıp evde kalmayı seçtiğinizi düşünelim. Başka bir örnekte ise insanlarla konuşurken hata yapmaktan korktuğunuz için bütün buluşmaları iptal ettiğinizi varsayalım. İki durumda da evdesiniz. Fakat ilkinde yorgunluğunuza alan açıyor, ikincisinde korktuğunuz bütün karşılaşmaları ortadan kaldırmaya çalışıyor olabilirsiniz.
NHS’nin kaygı hakkında sunduğu bilgiler, kaygı uyandıran durumlardan bütünüyle uzaklaşmak yerine, uygun durumlarda küçük ve aşamalı adımlarla yaklaşmayı önerir. Bu, kendinizi zorlayıcı ya da güvenli olmayan koşullara itmeniz gerektiği anlamına gelmez.
Kendi durumunuza bakarken şunları düşünebilirsiniz:
- Bu ara, fark ettiğim bir ihtiyaca mı karşılık geliyor?
- Yapmak istediğim bir şeyi yalnızca kaygı hissetmemek için mi sürekli erteliyorum?
- Hayatımdaki seçenekler giderek azalıyor mu?
- Hem dinlenmeye hem yeniden katılmaya yer var mı?
Bunlar kendinize puan vermek için sorulan sorular değildir. Ayrıca dinlenme ve kaçınma her zaman birbirinden tertemiz ayrılmaz. Aynı anda hem yorgun hem endişeli olabilirsiniz. Böyle bir durumda ihtiyacınız, kendinizi suçlamak değil; hangi yükün azaltılabileceğini, hangi güçlüğün ise destekle ele alınabileceğini anlamaktır. Her seferinde tek başınıza kesin bir sonuca ulaşmanız gerekmez.
Size ne tür bir mola gerekiyor?
Dinlenmek deyince aklınıza yalnızca uyumak ya da hiçbir şey yapmamak gelebilir. Oysa önce neyin sizi yorduğuna bakabilirsiniz. Uzun süre ayakta kalmanın ardından aradığınız mola ile bütün gün insanlarla konuşmanın ardından ihtiyaç duyduğunuz alan aynı olmayabilir.
Bazen sessizlik istersiniz. Bazen yalnız kalmak değil, güvendiğiniz biriyle gündelik bir sohbet etmek iyi gelebilir. Bazen de işten uzaklaşmak için açtığınız ekranın sizi dinlendirmediğini fark edebilirsiniz. Bunları herkes için geçerli kurallar olarak değil, kendi deneyiminizde araştırabileceğiniz olasılıklar olarak düşünebilirsiniz.
Dünya Sağlık Örgütünün stresle baş etmeye yönelik açıklamalarında, yeterli uykuya, günlük düzene, yakınlarla bağlantıya ve keyif veren etkinliklere yer verilir. Dinlenme ihtiyacını yalnızca tatil günlerine sıkıştırmadan, günlük yaşamın farklı parçaları içinde değerlendirmek mümkündür.
Örneğin akşam boyunca telefonda dolaştığınızı, fakat sonrasında daha da yorulmuş hissettiğinizi düşünelim. Burada kendinize “Dinlenmeyi bile beceremiyorum” demek yerine, “Bu etkinlik şu anki ihtiyacıma karşılık geliyor mu?” diye sorabilirsiniz. Belki daha az uyaran, belki hareket, belki de yalnızca kesintisiz bir yemek molası arıyorsunuzdur.
Her molanın sonunda belirgin biçimde rahatlamak zorunda değilsiniz. Dinlenmeyi de ölçülen bir performansa çevirmemek önemlidir. “Yeterince iyi dinlendim mi?” sorusu yerine, “Bu arada kendime ne kadar alan açabildim?” sorusu daha yumuşak bir başlangıç olabilir. Bir etkinliği sevmemeniz ya da o gün faydalı bulmamanız, başka seçenekleri deneyemeyeceğiniz anlamına gelmez.
Mola verirken suçluluk gelirse ne yapabilirsiniz?
Dinlenmeye karar vermekle bu karardan hemen rahatlık duymak aynı şey değildir. Bir yanınız durmak isterken başka bir yanınız yapılacakları hatırlatabilir. Böyle bir anda suçluluk hissetmeniz, mola kararınızın mutlaka yanlış olduğunu göstermez.
Önce duyguyu fark etmeyi deneyebilirsiniz: “Şu anda dinlenirken suçluluk hissediyorum.” Bu cümleyle “Suçlu hissediyorsam yanlış yapıyorum” cümlesi arasında fark vardır. İlki yaşadığınızı tarif eder. İkincisi duyguyu bir hükme dönüştürür.
Ardından somut duruma bakabilirsiniz. Birine verdiğiniz sözü mü unuttunuz? Gerçekten acil bir iş mi kaldı? Yoksa bütün sorumluluklarınız düşünülmüş olsa bile çalışmıyor olmak başlı başına yanlış mı geliyor? Gerçek bir aksaklık varsa onu ele almak başka, yalnızca durduğunuz için kendinizi cezalandırmak başkadır.
Örneğin işlerinizi düzenleyip kısa bir mola verdiğinizi düşünelim. Suçluluk geldiğinde hemen yeni bir iş açmak yerine, bir süre o düşünceyi fark ederek oturmayı seçebilirsiniz. Bu bir zorunluluk ya da dayanıklılık sınavı değildir. Kendinize verdiğiniz iznin nasıl hissettirdiğini merak etmektir.
Bazen kullanabileceğiniz en sade cümle şudur: “İçimde devam etmemi söyleyen bir ses var. Yine de şu anda ara vermeyi seçebilirim.” Duygunun hemen kaybolması gerekmez. Buradaki amaç kendinizle tartışmayı kazanmak değil, karar verirken duygularınızın yanında ihtiyaçlarınızı ve mevcut koşulları da duyabilmektir.
Herkesin durma imkânı aynı değildir
Dinlenmeye izin vermekten söz ederken önemli bir ayrımı korumak gerekir. Bazen insan kendine izin veremediği için duramaz. Bazen de iş koşulları, geçim sorumluluğu, bakım emeği ya da destek azlığı nedeniyle durabileceği alan gerçekten sınırlıdır. Bunları aynı şeymiş gibi ele almak adil olmaz.
Örneğin hem çalışan hem bir yakınının bakımını üstlenen birini düşünelim. Bu kişiye yalnızca “Kendinize zaman ayırın” demek, taşıdığı yükü değiştirmez. Önce hangi sorumlulukların paylaşılabileceğine, nerede yardım istenebileceğine ve hangi beklentilerin yeniden konuşulabileceğine bakmak gerekebilir.
Sizin hayatınızda da bütün bir günü boşaltmak mümkün olmayabilir. O zaman soru, kusursuz bir dinlenme düzenini nasıl kuracağınız değil, mevcut koşullar içinde hangi küçük alanın gerçekten korunabileceği olabilir. Bir işi devretmek, acil olmayan bir talebe hemen cevap vermemek ya da bir beklentiyi açıkça konuşmak bu alanın parçaları olabilir.
Sınır belirtmek, karşı tarafın ihtiyacını önemsiz görmek değildir. “Bunu bugün tamamlayamıyorum, yarın konuşabiliriz” gibi bir cümle, hem durumu hem yapabileceklerinizi açıklar. Elbette her ilişkide ve iş ortamında böyle bir sınırı söylemek aynı ölçüde kolay ya da güvenli olmayabilir.
Dinlenme ihtiyacı kişiseldir; dinlenme imkânı ise yalnızca kişisel kararlara bağlı değildir. Bu nedenle kendinize bakarken yalnızca iradenizi sorgulamayın. Taşıdığınız yükün büyüklüğünü, paylaşılabilirliğini ve içinde bulunduğunuz koşulları da değerlendirin. Bazen değişmesi gereken, kendinize söylediğiniz cümleden çok üzerinize yüklenen beklentidir.
Yeniden başlamak, arayı telafi etmek zorunda olmak değildir
Bir moladan sonra “Şimdi iki kat çalışmalıyım” diye düşündüğünüz oluyor mu? Böyle bir düşüncede ara vermek, sonradan ödenmesi gereken bir borca dönüşür. Dinlenmeye izin verilmiştir ama bedeli daha yoğun bir tempodur.
Oysa yeniden başlarken önce bugünkü duruma bakabilirsiniz. Hangi iş gerçekten öncelikli? Elinizde ne kadar zaman var? Neyi daha küçük bir parçaya ayırabilirsiniz? Dinlenme öncesindeki planın aynısına dönmek zorunda mısınız, yoksa planın kendisi de gözden geçirilmeyi mi bekliyor?
Örneğin yorgun olduğunuz için akşamki çalışmanızı bıraktığınızı düşünelim. Ertesi gün bütün konuları tek seferde bitirmeye söz vermek yerine, hangi bölümden başlayacağınızı seçebilirsiniz. Burada mesele hedeflerden vazgeçmek değil, hedefle mevcut imkânınız arasında yeniden bağlantı kurmaktır.
Ayrıca her dinlenme döneminin ardından büyük bir sıçrama gelmesi gerekmez. Asma benzetmesini “Dinlenirsem mutlaka daha başarılı olurum” kuralına çevirdiğimizde, dinlenmeyi yine yalnızca üretimin hizmetine koymuş oluruz. Bazen ara, daha çok iş yapmak için değil, o günkü yükü taşırken kendinize yer bırakmak içindir.
Durmayı seçmek sizin için anlamlı bir adım olabilir. Fakat ertesi gün daha enerjik uyanmadığınızda bu adım değersizleşmez. Kendinize bakmak her zaman hemen görülebilen bir sonuç üretmez. Yeniden başlama biçiminizi yalnızca geride kalan işlerle değil, nasıl bir tempo içinde yaşamayı istediğinizle de birlikte düşünebilirsiniz.
Dinlenme yetmediğinde destek düşünmek
Bazen sorun yalnızca mola verememek değildir. Kaygı, yorgunluk ya da kendinize yönelik sert yargılar günlük yaşamınızda geniş bir yer kaplıyor olabilir. Böyle bir durumda her şeyi biraz daha iyi dinlenerek çözmeniz gerektiğini düşünmek de yeni bir baskı yaratabilir.
Dünya Sağlık Örgütünün stresle ilgili bilgilendirmesi, stresle baş etmek güçleştiğinde destek aramanın önemini belirtir. Zorlanma sürüyor, günlük işlerinizi yürütmenizi ya da ilişkilerinizi belirgin biçimde etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeyi düşünebilirsiniz. Dinlenmek değerlidir; ancak her güçlüğün tek karşılığı değildir.
Görüşmeye başlamak için yaşadıklarınıza önceden bir isim koymanız gerekmez. “Durduğumda yoğun suçluluk hissediyorum”, “Dinlensem de zihnim sürekli işlerle meşgul oluyor” ya da “Yaptıklarım yetmiyormuş gibi geliyor” demeniz, konuşmak istediğiniz alanı anlatabilir.
Destek aramayı yalnızca kriz anlarına bırakmanız gerekmediği düşüncesi, psikolojik desteğin ne zaman düşünülebileceğini ele alan rehberde de açıklanıyor. Burada önemli olan başkalarıyla karşılaştırıldığında ne kadar zorlandığınız değil, yaşadıklarınızın sizin hayatınızda nasıl bir yer kapladığıdır.
Asmanın dinlenme mevsimi bize bütün cevapları vermez. Ama durduğumuz anlara başka türlü bakmak için bir kapı açar. Belki de soru yalnızca “Ne kadar daha yapabilirim?” değildir. “Yapamadığımda, yavaşladığımda ve dinlenmeye ihtiyaç duyduğumda kendime nasıl davranıyorum?” sorusu da en az onun kadar önemlidir. Hayatınızda emeğinize yer olduğu gibi, o emeği veren kişiye de yer olabilir.