AnksiyeteVideo: 1:17

Bu İlk Kimin Korkusuydu? Öğrenilmiş Korkular ve Kaçınma

Puanlar yükleniyor…

Bu videoyu değerlendirmek için bir yıldız seçin.

Bu videoda

Hiç yaşamadığın bir şeyden neden korkarsın? Çevrenden öğrendiğin uyarıları, kaçınmanın kısa süreli rahatlığını ve gerçek tehlikeyle kaygıyı ayırırken kendine sorabileceğin soruları ele alıyoruz.

Videonun Makalesini oku ↓

Yorumlar

Yorumlar herkese açıktır.

Hesabınız kontrol ediliyor…

Yorumlar yükleniyor…

Videonun Makalesi

Çağrı Gezer adlı uzmanın videosundaki ana fikirden yola çıkarak hazırlanmıştır.

Hiç yaşamadığın bir şeyden neden korkarsın?

Örneğin, bir toplantıda söylemek istediğin bir şey olduğunu düşünelim. Konuyu biliyorsun. Ama sıra sana yaklaşınca aklından şu geçiyor: “Ya yanlış bir şey söylersem?” Susuyorsun. Sonra rahatlıyorsun. Peki seni durduran neydi?

Belki daha önce konuştuğunda sert bir tepki aldın. Belki bir başkasının küçük düşürüldüğünü gördün. Belki de büyürken hep “Bilmediğin yerde konuşma, rezil olursun” sözünü duydun. Bunlar birbirinden farklı geçmişler. Bugünkü korkuna bakınca hangisinin etkili olduğunu hemen anlayamayabilirsin.

Videodaki karga hikâyesi de bu ayrım üzerine kurulu. Anlatıda, maskeli kişiye tepki veren kargaların hepsi aynı yakalanma deneyimini yaşamıyor. Korkunun diğerlerinden öğrenildiği, zarar verici olay tekrarlanmadıkça tepkilerin zamanla azaldığı aktarılıyor.

Bu hayvan anlatısını insan psikolojisinin birebir kanıtı olarak değil, bir soruya açılan örnek olarak düşünmek daha yerinde: Bu ilk kimin korkusuydu?

Sorunun amacı korkunu küçümsemek değil. Sana çok doğal gelen bir uyarının nereden geldiğini merak etmek. “Ben zaten böyleyim” dediğin yerde biraz durup bakmak.

Çünkü bir düşüncenin sana tanıdık gelmesiyle, bugünkü koşulları doğru anlatması aynı şey değil. Bir uyarıyı uzun zamandır taşıyor olabilirsin. Yine de onun bugün ne işe yaradığını yeniden sorabilirsin.

Öğrenilmiş korku, sahte korku demek değil

Önce iki şeyi ayıralım: Korkunun nasıl oluştuğu ve şu anda nasıl hissedildiği. Bir korkuyu başkasından öğrenmiş olman, yaşadığın duyguyu geçersiz yapmaz. “Bunu ben yaşamamışım” demek, “O zaman korkmamalıyım” demek değildir.

Bir başka ayrım da korkunun şiddetiyle karşıdaki tehlike arasında. NIMH'nin fobiler hakkındaki açıklaması, fobilerde korkunun gerçek tehlikeyle orantısız olabileceğini belirtiyor. Ama her korku fobi değildir; tek bir yaşantıdan kendine tanı çıkaramazsın. (nimh.nih.gov)

Örneğin, bir görüşmede sesinin titremesinden çekindiğini düşünelim. Sesinin titremesi seni rahatsız edebilir. Fakat “Rahatsız olacağım” ile “Buna dayanamam” aynı cümle değil. “Birisi bana katılmayabilir” ile “Herkes beni küçümseyecek” de aynı şey değil.

Burada “Korkum saçma mı?” yerine şunu sorabilirsin: “Tam olarak ne olacağını düşünüyorum?”

Bazen korkulan şey, olayın kendisinden çok ona verilen anlamdır. Yanlış cevap vermekten değil, yetersiz görünmekten çekiniyor olabilirsin. Bu ikisini ayırmak, neye baktığını daha anlaşılır kılar.

Örnekteki kişi için mesele yalnızca doğru cevabı bulmaksa hazırlanmak yardımcı olabilir. Ama beklenti “Hiçbir zaman yetersiz görünmemeliyim” ise hiçbir hazırlık bu koşulu garanti edemez. Böylece soru, “Yeterince hazır mıyım?” olmaktan çıkıp “Kendimden ne bekliyorum?” sorusuna dönüşür.

Korku yalnızca yaşayarak öğrenilmez

Bir şeyi bizzat yaşamak, ondan korkmanın tek yolu değil. NHS'nin fobilerin oluşumuna ilişkin açıklaması, korkutucu deneyimlerin yanında aileden veya arkadaşlardan öğrenmenin de rol oynayabileceğini belirtiyor. Bu, bütün korkuların aynı yoldan oluştuğu anlamına gelmiyor. (nhs.uk)

Gündelik hayatta şu ihtimalleri birbirinden ayırabilirsin:

  • Bir olayın doğrudan içinde bulunmuş olabilirsin.
  • Başkasının yaşadığını veya tepkisini görmüş olabilirsin.
  • Aynı durum hakkında tekrar tekrar korkutucu uyarılar duymuş olabilirsin.

Örneğin, çocukken köpek gördüğünde yanındaki yetişkinin gerildiğini ve seni arkasına aldığını düşünelim. Sana açıklama yapılmasa bile bu davranışı bir tehlike işareti olarak yorumlamış olman mümkün. Bu varsayımsal örnekte mesaj yalnızca sözcüklerle verilmiyor.

Başka bir örnekte, korkulan şey hata yapmak olsun. Evde yanlış cevaplara nasıl karşılık verildiğini düşünmek, burada daha anlamlı olabilir. Yanılmaya yer var mıydı? Yoksa küçük bir hata bile uzun süre konuşulur muydu?

Bunlar geçmişini sorguya çekmek için değil, bildiğin parçaları ayırt etmek için sorular. Mutlaka bir başlangıç anısı bulman gerekmiyor. Bilmediğin boşlukları bir hikâyeyle doldurmak zorunda değilsin.

Bazen dürüst cevap şu olabilir: “İlk ne zaman başladığını bilmiyorum. Ama bu konunun evimizde hep tehlikeli sayıldığını hatırlıyorum.” Bu da üzerinde düşünülebilecek bir bilgidir.

Ailenden gelen her uyarı bugün de geçerli mi?

Bir korkunun ailenden öğrenilmiş olabileceğini düşünmek, aileni suçlaman gerektiği anlamına gelmez. Bir uyarının arkasında koruma isteği bulunabilir. Asıl soru şu: Bu uyarı hangi koşullar için söylenmişti, bugün ne kadar geçerli?

Örneğin, ailende sık sık “Kimseye güvenme” dendiğini varsayalım. Bu sözü söyleyen kişinin hayal kırıklıkları yaşamış olması mümkün. Ama onun deneyiminden çıkan kural, senin karşılaşacağın herkesin nasıl davranacağını söylemez.

Buradan “Öyleyse herkese güvenmeliyim” sonucu da çıkmaz. İki uç arasında başka bir seçenek var: İnsanları davranışlarına bakarak değerlendirmek, sınırlarını korumak ve güveni zaman içinde oluşturmak.

Korkunun bütün açıklamasını ailede aramak da dar bir çerçeve olur. NIMH, belirli fobilerin gelişiminde çevresel ve genetik etkenlerin birlikte rol oynayabileceğini belirtiyor. Bu nedenle “Korkularımın hepsi bana öğretildi” gibi kesin bir sonuca ihtiyacımız yok. (nimh.nih.gov)

Kendine şu ayrımı hatırlatabilirsin: Bir uyarının nereden geldiğini anlamak başka, bugün ona bütünüyle uymak başka.

Örnekteki “Kimseye güvenme” cümlesini “Güveni davranışlara bakarak değerlendirebilirim” diye ele almak, geçmişi inkâr etmek değildir. Eski bir kuralı bugünkü koşullara göre yeniden düşünmektir. Bunu yaparken ailene hak vermekle kendine alan açmak arasında mutlaka bir seçim yapmak zorunda değilsin.

Kaçınmak neden rahatlatır, sonra neden zorlaştırabilir?

Korktuğun durumdan uzaklaşınca rahatlamak anlaşılır. Ama o an rahatlaman, uzaklaştığın şeyin gerçekten tehlikeli olduğunu kanıtlamaz. NHS'nin korkularla yüzleşmeye ilişkin açıklaması, kaçınmanın kısa vadede rahatlatırken korkulan durumla karşılaşmayı zamanla zorlaştırabileceğini anlatıyor. (nhs.uk)

Örneğin, bir arkadaş buluşmasında konuşamayacağından korktuğunu düşünelim. Gitmemek için bir gerekçe buluyorsun. Buluşma saati geçince gerginliğin azalıyor. O akşam için sorun çözülmüş gibi.

Peki neyi öğrenme fırsatın olmadı? Arkadaşlarının seni nasıl karşılayacağını görmedin. Konuşmada sessizlik olursa ne yaşanacağını da görmedin. Belki zorlanacaktın, belki beklediğinden rahat olacaktın. İkisini de bilmiyorsun.

Bu örnekte döngü şöyle görünebilir:

  1. “Gidersem kötü olacak” diye düşünürsün.
  2. Gitmemeye karar verirsin.
  3. Karardan sonra rahatlarsın.
  4. Rahatlamayı, gitmemenin doğru olduğuna kanıt sayarsın.

Oysa rahatlamayla tehlikenin kanıtı aynı şey değil. Burada yalnızca beklediğin zorluktan uzaklaşmış oldun.

Bunu fark etmek, kendine “Yine kaçtım” diye yüklenmek için değil. Daha işe yarar bir soru sormak için: “Gitmeyince ne kazandım, neyi öğrenemedim?”

İlk sorunun cevabı rahatlamak olabilir. İkincisinin cevabıysa, tahmininin gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini görememek. Böyle bakınca davranışını iyi veya kötü diye etiketlemek yerine, kısa ve uzun vadede ne yaptığını inceleyebilirsin. İncelediğin şey karakterin değil, belirli bir durumdaki seçimin olur.

Kaçınma her zaman ortamdan çıkmak değildir

Bazen ortamdasındır ama bütün dikkatini korktuğun ihtimali önlemeye verirsin. NHS, korkulan durum sırasında sürekli telefona yönelmek veya başkalarından güvence aramak gibi davranışlara da dikkat çekiyor. Burada davranışın hangi amaçla kullanıldığı önemli. (nhs.uk)

Örneğin, toplantıya katıldığını ama yalnızca önceden yazdığın cümleleri söyleyebildiğini varsayalım. Not kullanmak kendi başına sorun değil. Fakat kuralın “Bir kelime değiştirirsem her şey mahvolur” ise notun senin için taşıdığı anlam farklılaşır.

Not bir destek mi? Yoksa onsuz hiçbir şey yapamayacağını düşündüğün bir zorunluluk mu?

Bir arkadaşına fikir sormakla, karar vermeden önce mutlaka onay almak zorunda hissetmek de aynı şey değil. Dışarıdan benzer görünen davranışların işlevi farklı olabilir.

Sosyal ortamlarda kendini sürekli kontrol etme meselesini Hilal Özcan'ın sosyal anksiyetede hata korkusu ve mükemmeliyetçilik üzerine yazısı, hata beklentisi ve görüşmeleri zihinde yeniden değerlendirme üzerinden açıyor.

Kendine şunu sorabilirsin: “Şu an konuşmaya katılmaya mı çalışıyorum, hiç hata yapmadığımdan emin olmaya mı?”

Amaç bütün desteklerini bırakmak değil. Hangi desteğin sana alan açtığını, hangisinin vazgeçilmez bir koşula dönüştüğünü anlamak. Örnekteki notlar konuşmaya katılmanı kolaylaştırıyorsa başka, bütün görüşme boyunca nottan ayrılma ihtimalini takip ettiriyorsa başka bir işleve sahip olabilir. Aynı araca iki farklı yerden bakıyoruz.

Gerçek tehlikeyle öğrenilmiş uyarıyı karıştırma

Buradan “Korkuyorsam mutlaka üzerine gitmeliyim” sonucu çıkmasın. Kaçınmayı anlamak, kendini tehlikeye atmak demek değildir. Şiddet veya somut tehdit bulunan bir ortamdan uzaklaşmakla, güvenli bir ortamda mahcup olma ihtimalinden kaçınmak aynı şey değil.

Örneğin, seni tehdit eden biriyle görüşmek istemediğini düşünelim. Burada amaç korkuya alışmak olamaz; öncelik güvenliğin olur. Saygılı bir arkadaş grubunda farklı fikir söylemekten çekindiğin varsayımsal bir durum ise başka türlü ele alınabilir.

Soruyu “Korkum gerçek mi, sahte mi?” diye kurmak yerine daha somutlaştırabilirsin:

  • Şu anda gözlemlediğim tehlike ne?
  • Bildiğim olguyla tahminimi ayırabiliyor muyum?
  • Aldığım önlem hangi riske karşılık geliyor?
  • Belirsizliği değerlendirmek için uygun bilgiye veya desteğe ihtiyacım var mı?

Bu sorular her durumda tek başına yeterli olmaz. Sağlık veya güvenlikle ilgili bir konuyu sırf kaygı diye geçiştirmemek gerekir.

Bir sınırının olması da otomatik olarak kaçındığın anlamına gelmez. Bir görüşmeyi istememek, yorulduğunda dinlenmek veya bir ilişkiyi sürdürmemeyi seçmek tek başına sorun değildir.

Burada baktığımız şey, korkunun kararındaki yeri. “Bunu gerçekten istemiyorum” ile “Çok istiyorum ama korktuğum için hiç yaklaşamıyorum” cümleleri aynı durumu anlatmaz. Kendine bu ayrımı yapacak alanı bırakabilirsin; hemen kesin bir cevap bulman gerekmiyor.

Yeni deneyim, kendini zorlamakla aynı şey değil

Videodaki hikâyenin açtığı sorulardan biri şu: Önceki beklentinle uyuşmayan deneyimlere yer açabiliyor musun?

NIMH'nin fobiler ve tedavileri hakkındaki açıklaması, maruz bırakmayı kişinin kaçındığı durumlarla yeniden karşılaşmasına yardımcı olan bir bilişsel davranışçı terapi yöntemi olarak tanımlıyor. NHS de daha kolay adımlardan başlamayı ve acele etmemeyi vurguluyor. Bu, kendini en zor duruma birden sokman gerektiği anlamına gelmez. (nimh.nih.gov)

Örneğin, bir görüşmede soru sormaktan çekinen birini düşünelim. Hedefi “Hiç gerilmeden kusursuz konuşmak” olsun. O zaman küçük bir duraksama bile başarısızlık gibi görünebilir.

Aynı örnekte hedef “Merak ettiğim noktayı sorabilmek” olduğunda değerlendirme değişir. Soru soruldu mu? Karşıdaki kişi ne yaptı? Bir kelime karıştıysa konuşma devam edebildi mi?

Bunlar kişisel bir uygulama planı değil; deneyime nasıl bakılabileceğini gösteren sorular. Kişiye uygun yaklaşım, ihtiyaç olduğunda profesyonel değerlendirmeyle belirlenir.

Hiçbir karşılaşma dünyanın tamamen risksiz olduğunu kanıtlamaz. Buradaki mesele garanti bulmak değil, beklentinle yaşanan olayı birbirinden ayırabilmek.

Örnekteki kişi görüşmeden hâlâ biraz gergin çıkmış olabilir. Yine de sorduğu soruya yanıt almış, bir duraksamanın konuşmayı bitirmediğini görmüş olabilir. Dolayısıyla değerlendirme yalnızca “Korkum geçti mi?” sorusuna sıkışmaz. “Ne bekliyordum, ne yaşadım?” sorusu da yer bulur.

“Bu ilk kimin korkusuydu?” sorusunu nasıl kullanabilirsin?

Bu soruyu kendine bir sorgu gibi değil, merakla sor. Hemen cevap bulmak zorunda değilsin. “Bilmiyorum ama bu cümle bana çok tanıdık geliyor” demek de bir başlangıç.

Örneğin, yeni bir işe başvurmayı düşündüğünü varsayalım. Aklından “Ben yapamam, başarısız olurum” geçiyor. Şunları düşünebilirsin:

  • Tam olarak hangi sonuçtan korkuyorum?
  • Kendi deneyimlerim bana ne söylüyor?
  • Başkalarından duyduğum hangi cümleleri tekrarlıyorum?
  • Geçmişteki koşullarla bugün arasında ne değişti?
  • Korku tek başına karar vermeseydi, ben neyi önemserdim?

Son soru, geçmişten bugüne dönmeni sağlar. Başvurunun sonucunu bilemezsin. Ama o işin senin için neden önemli olduğunu düşünebilirsin.

Yoğun duygunun içindeyken bildiğini kullanmakla sakinken düşünmek arasındaki farkı Sevi Yağmur Adar'ın duygu düzenleme ve duraklama üzerine yazısı gündelik örneklerle ele alıyor.

Sen de bu sorulara daha sakin bir anda dönebilirsin. Geçmişi anlamaya çalışmak, seni hemen karar vermeye mecbur bırakmaz.

Üstelik bulacağın cevap bir kişi olmak zorunda değil. Bazen tekrar eden bir aile cümlesi, bazen gördüğün bir olay, bazen kendi yaşantın öne çıkabilir. Cevabı bilmiyorsan da soru boşa gitmiş olmaz; en azından otomatik kabul ettiğin bir düşünceyi incelemeye başlamış olursun.

Korku hayatında ne kadar yer kaplıyor?

Korkunun nereden geldiği kadar, bugün neleri etkilediğine de bakabilirsin. Hangi konuşmaları erteliyorsun? Yapmak istediğin hâlde nelerden vazgeçiyorsun? Cevabı yalnızca “Çok korkuyorum” diye değil, gündelik örneklerle düşün.

Bir daveti bazen reddetmekle, görmek istediğin insanlarla neredeyse hiç buluşamamak arasında fark var. İş başvurusunda heyecanlanmakla, istediğin hiçbir işe başvuramamak arasında da fark var. Bunlar tanı ölçütü değil; yaşadığın güçlüğü anlatmanın somut yolları.

NHS, fobi belirtileri yaşamı etkilediğinde yardım alınmasını öneriyor. Destek istemek için korkunun başladığı günü bulman veya kendine tanı koyman gerekmiyor. (nhs.uk)

Bir görüşmeye “Nedenini bilmiyorum ama şu durumlarda geri çekiliyorum” diyerek başlayabilirsin. Ne düşündüğünü, nelerden vazgeçtiğini ve neyin değişmesini istediğini anlatabilirsin. Bütün hikâyeyi çözmüş olarak gitmek zorunda değilsin.

Örneğin, “Toplantılarda konuşamıyorum” cümlesinin yanına “Söyleyecek bir şeyim olsa da yanlış anlaşılmaktan çekinip susuyorum” açıklamasını eklemek, yaşadığın durumu daha görünür kılar. Başlangıç için böyle somut bir tarif yeterli olabilir.

“Bu ilk kimin korkusuydu?” sorusu geçmişe açılıyor. Ardından bugüne dönen bir soru gelebilir: “Bu uyarı şimdi de aynı işi mi görüyor?” Kaynağı kesin olarak bilmesen de korkunun senin adına verdiği kararlarla kendi önemsediklerini birbirinden ayırmaya başlayabilirsin.

Üyelik kontrol ediliyor…

🔑 Anahtar Noktalar

  • 1Korku, doğrudan deneyimlerin yanında çevreden öğrenilen uyarılarla da ilişkili olabilir.
  • 2Öğrenilmiş olması korkuyu sahte yapmaz; duygunun şiddetiyle gerçek tehlike ayrı değerlendirilmelidir.
  • 3Kaçınmanın getirdiği rahatlama, korkulan durumun tehlikeli olduğunu kanıtlamaz.
  • 4Bir desteğin işlevi önemlidir: Alan açmakla vazgeçilmez bir zorunluluğa dönüşmek aynı şey değildir.
  • 5Korkuyla çalışmak, güvenlikten vazgeçmek veya kendini en zor duruma zorlamak değildir.
  • 6Korkunun başlangıcı bilinmese de bugünkü etkileri konuşulabilir ve destek istenebilir.

❓ Sık Sorulan Sorular