Özellikle anlaşılmasını istediğim nokta
ÇOCUKLARDA ÖFKE KONTROLÜ
Öfkelenmek mi, öfkeyle zarar vermek mi?
Çocuğunuz istediği olmadığında bağırıyor. Siz de ona sakinleşmesini söylüyorsunuz. Peki, sakinleşmek için ne yapacağını biliyor mu? “Sakin ol” demekle sakinleşmenin yolunu göstermek aynı şey değil. Trafik lambası yöntemi, tam bu noktada kullanabileceğiniz somut bir hatırlatıcıdır: Dur, düşün ve sonra harekete geç.
Önce hedefi netleştirelim. Amaç hiç öfkelenmeyen bir çocuk yetiştirmek değil. Öfke, bir şeyin haksız veya yanlış geldiğini haber verebilir. Asıl üzerinde duracağımız şey, çocuğun bu duyguyla ne yaptığıdır. NHS’nin çocuklarda öfkeye ilişkin açıklaması da öfkenin doğal ve işlevli olabileceğini, zarar verici davranışlarla aynı şey olmadığını vurgular. (nhs.uk)
Duyguyu kabul etmek, her davranışa izin vermek değildir. Örneğin, oyuncağı elinden alınan bir çocuğu düşünelim. Kızgınlığını anlayabilirsiniz. Aynı zamanda arkadaşına vurmasına izin vermeyebilirsiniz. “Oyuncağın alındığında kızdın. Vurmak yerine ne söyleyebileceğimize bakalım” diyebilirsiniz.
Burada çocuğu “öfkeli çocuk” diye tanımlamak yerine yaşadığı duruma bakıyoruz. Ne oldu? Ne hissetti? Nasıl karşılık verdi? Başka ne yapabilirdi? Bu sorular, kişiliği hakkında hüküm vermek yerine üzerinde çalışılabilecek bir davranışı konuşmanıza alan açar. Çocuğunuzun kızgınlığını hemen ortadan kaldırmanız da gerekmez. Duygusu sürerken ona güvenli biçimde eşlik edebilirsiniz.
Trafik lambası neyi hatırlatır?
Trafik lambasında her rengin bir görevi vardır. Bu yöntemde de renkler, yoğun bir duyguyla karşılaştığınızda izleyebileceğiniz sırayı hatırlatır:
- Kırmızı: Dur. Hemen tepki vermeden önce kısa bir ara ver.
- Sarı: Düşün. Ne hissediyorsun? Aklından neler geçiyor? Bu duygu sana ne söylüyor?
- Yeşil: Harekete geç. Kendine veya başkasına zarar vermeden ne yapabilirsin?
Bu sıra yalnızca öfke için düşünülmek zorunda değil. Üzüntü gibi başka yoğun duygularda da durup ne yaşadığını anlamak ve sonraki adımı seçmek için bir hatırlatıcı olabilir. Ancak yöntemi, her duyguyu hemen sona erdirecek bir düğme gibi görmeyin.
Öfkeyi erken fark etmek de önemlidir. Çocuğunuzun elleri sıkılıyor, kasları geriliyor veya kalbi daha hızlı atıyor olabilir. NHS’nin öfkenin erken işaretlerine ilişkin açıklaması, bu bedensel belirtileri tanımanın uygun bir tepki seçmeye yardımcı olabileceğini belirtir. (nhs.uk)
Sakin bir zamanda “Kızmaya başladığında bedeninde ilk ne oluyor?” diye sorabilirsiniz. Cevap vermesi şart değil. Bir resim üzerinde gösterebilir veya siz birkaç olasılık sunabilirsiniz. Böylece kırmızı ışık, yalnızca bağırdıktan sonra hatırlanan bir uyarı olmaktan çıkar; daha erken fark edilen bir işarete dönüşebilir. Her seferinde aynı bedensel belirtiyi bulmaya çalışmak yerine, çocuğunuzun kendi tarifini dinleyin.
Kırmızı ışık: Önce durmak
Kırmızı ışıkta amaç, duyguyla davranış arasına kısa bir bekleme koymaktır. Çocuğunuz kızgın olabilir. Ama elindeki nesneyi hemen fırlatmak zorunda değildir. “Önce duralım” diyerek o ilk hareketi ertelemeyi çalışabilirsiniz.
Videodaki anlatımda bir iki saniye beklemek ve derin bir nefes almak öneriliyor. Buradaki kısa beklemeyi, çocuğun mutlaka o sürede sakinleşmesi gereken bir sınır gibi düşünmeyin. Bir iki saniye, yalnızca duraklamanın başlangıcıdır. Duygunun hafiflemesi daha uzun sürebilir.
Örneğin, çocuğunuzun kaybettiği bir oyundan sonra taşları masadan itmek üzere olduğunu düşünelim. “Taşları masada bırakalım. Önce biraz duralım” diyebilirsiniz. Ardından, isterse sizinle birlikte yavaşça nefes almasını teklif edebilirsiniz. Nefes almak istemediğinde bunu yeni bir tartışmaya dönüştürmeden, güvenli biçimde beklemeye odaklanabilirsiniz.
Kırmızı ışık bir susturma komutu değildir. “Kızgınlığını gösterme” değil, “Şu anda zarar verebilecek hareketi durduralım” anlamına gelir. Çocuk ağlamaya veya kızgın görünmeye devam edebilir. Bu, yöntemin boşa gittiğini göstermez.
Bu ayrımı, Sevi Yağmur Adar’ın duygu düzenleme yazısında ele alınan, kızgınlıkla ne yaptığımızı fark etme yaklaşımıyla birlikte düşünebilirsiniz. Duraklamak, duyguyu silmekten çok davranışı seçebilmek için alan açmaktır.
İlk anda uzun açıklamalar yapmak yerine tek bir hatırlatıcı seçebilirsiniz: “Önce duralım.” Daha sonra konuşmaya yer olacaktır. Çocuğunuz o anda sorulara karşılık veremiyorsa sarı ışığa geçmek için acele etmeyin. Güvenli biçimde beklemek de bu adımın bir parçasıdır.
Sarı ışık: Ne hissediyorum, aklımdan ne geçiyor?
Durduktan sonra düşünme adımına geçiyoruz. Burada çocuğu sorguya çekmek değil, yaşadığını anlamasına yardımcı olmak istiyoruz. Videodaki sorular bunun için bir başlangıç sunuyor: “Şu anda ne hissediyorsun? Bu duygu sana ne söylüyor? Aklından neler geçiyor?”
Bu soruların hepsini arka arkaya sormanız gerekmez. Önce tek bir soruyla başlayabilirsiniz. “Kızgın mısın, üzgün müsün, yoksa ikisi de var mı?” diyebilirsiniz. Çocuğunuz sizin tahmininizi düzeltebilir. CDC’nin duyguları fark etme ve adlandırmaya ilişkin açıklaması, çocukların aynı anda farklı duygular yaşayabileceğini ve ebeveynlerinin duygu tahminini düzeltebileceğini hatırlatır. (cdc.gov)
Örneğin, yaptığı kule bozulan bir çocuğu düşünelim. “Kulem yıkıldığı için kızdım” diyebilir. Biraz konuştuğunuzda aklından “Bir daha yapamayacağım” düşüncesinin geçtiğini de söyleyebilir. Duygu ve düşünce birbirine bağlıdır, ama aynı şey değildir: Kızgınlık duygudur; bir daha yapamayacağı ise o anda aklından geçen düşüncedir.
“Bu duygu sana ne söylüyor?” sorusunu küçük bir çocuk için somutlaştırabilirsiniz: “Kulenin bozulmasını istemedin mi?” Cevabı hemen bulması gerekmiyor. “Bilmiyorum” dediğinde “Şimdi bulamadık, sonra yeniden düşünebiliriz” demek de mümkündür.
Ayrıca duyguyu anlamak, olayla ilgili bütün yorumlara katılmak değildir. “Bana bilerek yaptı” dediğinde, kızgınlığını kabul edip ne olduğunu ayrıca inceleyebilirsiniz. Sarı ışığın amacı kimin haklı olduğuna hızla karar vermek değil, çocuğun kendi içinde olanları biraz daha anlaşılır hâle getirmektir.
Yeşil ışık: Güvenli bir davranış seçmek
Yeşil ışık, “Artık aklına gelen her şeyi yapabilirsin” anlamına gelmez. Durduktan ve düşündükten sonra güvenli, duruma uygun bir hareket seçme adımıdır. Duygu devam ederken de böyle bir seçim yapılabilir.
Örneğin, kardeşinin eşyasını izinsiz kullandığı bir çocuğu düşünelim. Çocuk hâlâ kızgın olabilir. Buna rağmen “Bunu almadan önce bana sor” diyebilir, eşyasını geri isteyebilir veya bir yetişkinden yardım alabilir. Sakinleşmek, kendisini rahatsız eden duruma sessizce katlanması demek değildir.
Sakin zamanda birlikte birkaç seçenek oluşturabilirsiniz:
- Rahatsız olduğu şeyi kısa bir cümleyle söylemek.
- Bir yetişkinden yardım istemek.
- Güvenli bir yerde kısa bir ara vermek.
- Sorunu çözmek için başka bir yol önermek.
Seçenekler o durumla bağlantılı olsun. Arkadaşı oyuna almıyorsa “Beni de oyuna alır mısınız?” demek bir seçenek olabilir. Zorlandığı ödevde yardım istemek başka bir seçenektir. Her olaya aynı yanıtı vermek zorunda değilsiniz.
Yeşil ışıkta sınırlar da korunur. Örneğin, parkta kalma süresi bittiği için kızan bir çocuğu düşünelim. Duygusunu anlayabilir, yine de eve dönmeniz gerektiğini söyleyebilirsiniz. “Biraz daha kalmak istedin. Şimdi çıkıyoruz. Vedalaşıp mı yürüyelim, el ele mi gidelim?” diyebilirsiniz.
Burada seçme hakkı, her kuralı yeniden tartışmaya açmak değildir. Çocuğun güvenli ve mümkün seçenekler arasında söz sahibi olabileceği alanı bulmaktır. Seçtiği davranış işe yaramazsa da bunu başarısızlık olarak değil, sonraki denemede ele alınacak bir bilgi olarak konuşabilirsiniz.
Yöntemi sakin zamanda nasıl çalışabilirsiniz?
Bu yöntemin en önemli noktası, onu ilk kez kriz sırasında öğretmeye çalışmamaktır. Çocuk çok yoğun bir duygu yaşarken, bir yandan da yeni bir sırayı öğrenmesini beklemeyin. NHS’nin küçük çocukların duygularına eşlik etme açıklaması, yoğun sıkıntı sırasında yeni bilgiyi almanın zorlaşabileceğini ve öğrenme için sakinleşmenin önemini belirtir. (nhs.uk)
Sakin bir zamanda renkli kalemlerle bir trafik lambası çizebilirsiniz. Çocuğunuz isterse renklerin yanına küçük resimler ekleyebilir. Kırmızıya duran bir el, sarıya düşünen bir yüz, yeşile yardım isteyen bir çocuk çizilebilir. Bunlar yöntemi gündelik hayata uyarlamak için kullanabileceğiniz örneklerdir.
Ardından kısa bir oyun kurabilirsiniz:
- Hafif bir hayal kırıklığı içeren durum seçin.
- Kırmızı ışıkta birlikte durmayı canlandırın.
- Sarı ışıkta duyguya ve düşünceye isim verin.
- Yeşil ışıkta güvenli bir seçenek deneyin.
Örneğin, oyuncak bir karakterin istediği oyuna katılamadığını düşünelim. “Şimdi hangi ışıkta duruyoruz?” diye sorabilirsiniz. Çocuğunuz yetişkinin rolünü de üstlenebilir; siz karakteri oynarken size hatırlatma yapabilir.
Pratiği bir sınava çevirmeyin. Renkleri karıştırması veya düşünmek için yardım istemesi sorun değildir. Amaç doğru cevabı ezberletmekten çok, sırayı tanıdık hâle getirmektir. Çocuğun ilgisi bittiğinde çalışmayı sonlandırabilirsiniz. Kısa ve istekli bir deneme, tartışmaya dönüşen uzun bir çalışmadan farklıdır. Sonrasında günlük bir olayda yalnızca “Lambamızı hatırlıyor musun?” demek yeterli olabilir; her defasında bütün açıklamayı baştan yapmanız gerekmez.
Bir örnek üzerinden üç ışık
Diyelim ki çocuğunuz resim yapıyor ve kardeşi sormadan onun kalemini alıyor. Çocuğunuz bağırıyor, kalemi çekiştiriyor. Bu varsayımsal durumda önce çekiştirmeyi durdurmak ve çocukların güvenliğini korumak gerekir. O sırada uzun bir duygu konuşmasına başlamanız şart değildir.
Kırmızı ışıkta kısa konuşabilirsiniz: “Kalemi çekiştirmeyelim. Önce duralım.” Çocuğunuz sizinle iletişim kurabilecek durumda değilse bekleyebilirsiniz. Trafik lambasının bütün adımlarını aynı anda tamamlamak zorunda değilsiniz.
Sarı ışıkta, biraz hazır olduğunda “Kalemin sorulmadan alındığı için mi kızdın?” diye sorabilirsiniz. “Resmim yarım kaldı” diyebilir. O zaman yaşadığı durumu onun kelimeleriyle karşılayabilirsiniz: “Resmini bitirmek istiyordun, kalemin alınması seni kızdırdı.”
Yeşil ışıkta “Şimdi bunu nasıl söylemek istersin?” diye sorabilirsiniz. Çocuk “Kalemimi geri ver, ben kullanıyorum” diyebilir. Siz de kardeşine eşya almadan önce sorması gerektiğini hatırlatabilirsiniz. Yalnızca öfkelenen çocuğun davranışını konuşup başlangıçtaki sorunu görmezden gelmeyin.
Bu örnekte başarı, çocuğun hemen neşelenmesi değildir. Kalemi çekiştirmek yerine isteğini söylemesi üzerinde çalıştığınız davranıştır. Üstelik ilk denemede bunu sizin yardımınızla yapabilir. Yardım istemesi, yöntemi anlamadığı anlamına gelmez.
Olay daha sonra yeniden konuşulabilir: “Durmakta hangi kısım zor geldi? Bir dahaki sefere sana neyi hatırlatmamı istersin?” Böylece konuşma, yalnızca neyi yanlış yaptığına değil, bir sonraki durumda kullanabileceği desteğe yönelir. Çocuğun cevabını kendi beklediğiniz yanıta benzetmeye çalışmadan dinleyin; sizin fark etmediğiniz bir güçlüğü anlatıyor olabilir.
Yaşa ve ihtiyaca göre yöntemi esnetmek
Her çocuğun aynı soruya aynı biçimde cevap vermesini beklemeyin. Küçük bir çocuk için “Bu duygu sana ne söylüyor?” fazla soyut kalabilir. “Oyunun bittiği için mi kızdın?” gibi somut bir soruyla başlayabilirsiniz. Daha büyük bir çocuk ise kendi düşüncesini daha ayrıntılı anlatmak isteyebilir.
Özellikle küçük çocuklarda, yöntemi tek başına uygulama beklentisi yerine yetişkin eşliğini düşünmek önemlidir. NHS’nin küçük çocukların duygularını yönetmesine ilişkin açıklaması, yetişkinin sakin kalmasına, duyguyu adlandırmasına ve çocuk hazır olduğunda davranışı konuşmasına yer verir. (nhs.uk)
Sözel anlatım yerine resimler kullanmayı teklif edebilirsiniz. Çocuğunuz bir yüz ifadesini gösterebilir, kâğıda çizebilir veya yalnızca “Kızgınım” diyebilir. Her uygulamada ayrıntılı bir açıklama istemek zorunda değilsiniz.
Daha büyük bir çocuk trafik lambası çizimini çocukça buluyorsa, renklerde ısrar etmeyin. “Dur, düşün, seç” demek onun için daha uygun olabilir. Hangi hatırlatmayı kullanacağınıza sakin zamanda birlikte karar verebilirsiniz.
Yöntemi esnetmek, temel sınırları kaldırmak değildir. Güvenlik sınırı korunurken anlatım biçimi değişebilir. Kendinize şu soruyu sorun: “Çocuğum bu adımı anlayabiliyor mu, yoksa ben ondan şu anda kullanamadığı bir beceriyi mi bekliyorum?” Bu soru, yöntemi katı bir kurala dönüştürmeden uygulamanıza yardımcı olabilir. Başka çocuklarla kıyaslamak yerine kendi çocuğunuzun hangi anlatıma karşılık verdiğine bakın.
Siz de öfkelendiğinizde ne yapabilirsiniz?
Çocuğunuza durmayı öğretirken sizin de durmaya ihtiyaç duyduğunuz anlar olabilir. Trafik lambası yalnızca çocuğa yöneltilen bir talimat olmak zorunda değil. “Ben de kızdım. Sesimi yükseltmeden önce biraz duracağım” diyebilirsiniz.
Ebeveynin kendi duygusunu düzenlemesi ve davranışıyla örnek olması, CDC’nin duygulara eşlik etme açıklamasında da ele alınır. Çocuğunuza eşlik etmeden önce kendi gerginliğinizi fark etmek ve güvenliği koruyarak kısa bir duraklama yapmak önemlidir. (cdc.gov)
Ancak kendi duygunuzu açıklamakla çocuğu onu düzeltmekten sorumlu tutmak farklıdır. “Şu an kızgınım, sakin konuşabilmek için duracağım” demek başka; “Beni bu hâle sen getirdin” demek başkadır. Zeynep Sude Bacacı’nın ebeveynin duygularından sorumlu hissetme konusundaki yazısı, ebeveynin kendi duygusunu fark etmesiyle çocuğa sorumluluk yüklemesi arasındaki ayrımı derinleştirir.
Örneğin, sesinizi yükselttiğiniz bir durum olduğunu düşünelim. Sonrasında “Az önce bağırdım. Bu uygun değildi. Kızgınlığımı başka türlü ifade etmeliydim” diyebilirsiniz. Bu açıklama, daha önce koyduğunuz sınırı kaldırmanızı gerektirmez. Davranışınızın sorumluluğunu alırken sınırı yeniden sakin biçimde söyleyebilirsiniz.
Kendinizden hiç öfkelenmemeyi beklemek yerine, öfkelendiğinizde nasıl davrandığınıza bakın. Çocuğunuza sunduğunuz şey kusursuzluk değil; durmayı denemek, hatayı kabul etmek ve yeniden konuşabilmek olabilir. Zor bir anın ardından “Bir dahaki sefere ben neyi farklı yapabilirim?” sorusunu kendinize de yöneltebilirsiniz. Böylece öğrenme yalnızca çocuğun yerine getirmesi gereken bir görev olarak kalmaz.
İlerlemeyi fark etmek ve destek ihtiyacını değerlendirmek
Yöntemi birkaç kez denediniz ama çocuğunuz yine öfkelendi. Bu durumda yalnızca “Öfkelendi mi, öfkelenmedi mi?” sorusuna bakmayın. Daha anlamlı sorular da var: Durmayı hatırladı mı? Vurmak yerine yardım istedi mi? Ne hissettiğini daha sonra söyleyebildi mi? Sizin hatırlatmanızla da olsa başka bir davranış seçebildi mi?
Çabasını somut biçimde fark edebilirsiniz. “Bu kez kızdığında kalemi fırlatmadın, yardım istedin” demek, hangi davranışı gördüğünüzü açıklar. Bu cümleyi “Demek ki istersen yapabiliyormuşsun” gibi bir suçlamaya çevirmemeye dikkat edin.
Trafik lambası, yaşanan her güçlüğü tek başına açıklamaz veya çözmez. Öfkenin hangi durumlarda ortaya çıktığını da düşünün. Örneğin, okuldan dönüşlerde sık yaşanan bir zorlanmayı ele alıyorsanız yalnızca çocuğun tepkisini değil, o gün neler yaşadığını da konuşabilirsiniz. “Hemen sakinleşmelisin” sorusunun yanında “Seni zorlayan ne oldu?” sorusuna yer açın.
Çocuğunuzun davranışlarının kendisine veya başkalarına zarar vermesinden kaygılanıyorsanız profesyonel destek alın. NHS’nin çocuklarda öfke konusunda destek aramaya ilişkin açıklaması da bu durumda bir sağlık uzmanıyla görüşmeyi önerir. Yakın zarar tehlikesinde öncelik yöntemi tamamlamak değil, güvenliği korumak ve acil yardım istemektir. (nhs.uk)
Çocuğunuza öğretmek istediğiniz şey yalnızca “Kızınca dur” değildir. Kızgınlığını fark edebileceğini, ihtiyacını anlatabileceğini ve zarar vermeden bir sonraki adımı seçebileceğini göstermektir. Trafik lambası bu öğrenmenin hatırlatıcısı olabilir; asıl çalışma, o üç adımı gündelik ilişkinizin içinde birlikte denemektir.